Verdieping: 21 t/m 23 oktober

Maar raakken we echt compleet de controle kwijt als we ontdekken dat de koekast het ineens heeft begeven?

Ja, dat is een hele goeie vraag.

Toch?

Welkom, vandaag duiken we niet in abstracte geopolitiek of zware macroeconomie.

Richten onze blik op iets dat veel dichter bij huis ligt.

Iets waar jij, die nu luistert, ik en eigenlijk iedereen dagelijks met boord stort.

Precies, de dagelijksen ergen is.

Exact.

We hebben namelijk een verzameling voor halen voor je, gewoon van alle dagse mensen op reddit.

Het lijken hele simpelen aan de ktotus, maar ze verpergen best wel een complexe onderstrom

over hoe ons brein om gaat met tegenslag.

En de missie van onze verkening vandaag draait specifiek om een centraal meegenesme.

Alle dagse frikzie.

We gaan de psychologie analyseren achter die kleine knagen de frustraties.

Ja, die dingen die je bloed onder je nags van aan halen.

En vooral de ronduit, onverwachten, neurologische en sociale sprongen die we maken om ze

op te lossen.

Want juist in deze ogen schijnlijk onbedrijdende momenten, wordt onze menselijke architectuur

van problemenplossing het allerbestichtbaar.

Oké, laten we dit uitpakken.

Het eerste verhaal brengt ons naar een totgewonende woonwijk.

Het is een zonnige maandag ochtend, blauwe lucht, oude huizen met van die mooie roeie daken,

een speler wat kinderen buiten.

Klinkt super idyllisch.

Ja, echt een plek waar je je veilig woont.

En mijn vrouw de vrieze loopt daar lekker buiten met haar kleine bruine hondje, max.

De swerges rustig, straat is overzichtelijk en dan ontstaat er ineens frikzie.

Over het gebeurd er.

Een gigant die ze rode auto schuurt met hoge snelheid door die smalestraat.

Mijn vrouw de vrieze schrik zich natuurlijk helemaal wezeloos.

haar hartslag schiet omhoog, ze roep nog naar de bestuurder van rem af.

Maar ja, die auto is al lang weg.

Ja, wat we je zien is natuurlijk de omiddelijke verstoring van een bestelfragiel-ecosie-steem.

Want zonwoner functioneert eigenlijk alleen bij de gratis van voorspelbaarheid.

Ja, je gaat er gewoon vanuit tot als veilig is.

Ja, het is.

Die de hardrijdende auto is niet alleen een fysiek gevaar,

het is ook echt een directe aanval op het veiligheidsgevol van de mensen daar.

Dus stressere spons van mijn vrouw de vrieze, dus die versnelde hartslag,

dus puur een evolutionair verdedigingsmegenisme.

Nou, ze laten er dus mooi niet bezitten.

Een paar dagen later ziet ze toevallig een buurtbewoner, Jan,

instappen in zijn eigen blauwe auto.

Ze stapt direct op hem af en vraagt heel direct.

Ja, rij het hier toch ook.

Rijd je eigenlijk wel rustig.

Dat is best confronteerend.

Ja, en wat er dan gebeurt vind ik dus echt het meest intrigereerende deel.

Jan ontplof niet, daar gaat helemaal niet in de verdediging.

Hij geeft gewoon een bloed eerlijk antwoord.

Hij zegt, nou, ik doe me best, maar de weg hier is zo recht en overzichtelijk,

voor je het weet gewoon van zelf harder.

Wow, wat hier fascinerend is is hoe Jan eigenlijk,

zonder dat hij het zelf door heeft,

de absolute kern van moderne omgevingspsilologie en stadsplanning samenvat.

Hoe bedoel je dat precies?

Nou, Jan is geen bewuste verkeersheufter zeg maar.

Hij legt de vinger op het feit dat onze fysieke omgeving ons gedrag veel en veel sterkers tuurt

dat onze bewuste intensies.

Als je op een rechte glade wegrijt, dan schakelt je bruin over op wat Daniel Kahneman

systeem een noemd.

Oh ja, het snelle automatische denken.

Precies, je bent je op dat moment nauwelijks meer bewust van de fysieke handeling van het rijden.

De omgeving geeft je hersenen als het ware toestemming om even mentaal uit te logen.

En een bruin op de automatische pilot, op een brede weg, dat kies gewoon automatisch voor snelheid.

Ja, dat herkennen ik om in lekkor.

Het is het de ultieme weg van de minste weerstand.

En trouwens niet alleen in het verkeer, maar gewoon in al onze dagelijksen gewoon.

Absoluut.

We kiezen altijd de makkelijkste weg als we er niet bij nadenken.

Nou, mijn vrouw de vriezer realiseert zich na dat gesprek met Jan dat een boos gezicht of een bordje

met dertig erop volstrekt onvoldoende is omdat systeem één denken te doorbreken.

Dus de stap naar haar buurvrouw, Lisa, die ook heel vermoeid en bang is voor haar twee spelende kinderen.

Dus ze zoeken elkaar op in die frustratie?

Ja, met die gedeelde frustratie stapten ze naar de gemeente.

Ze ontmoet daar Anne, een ampte naar met een bril en een map in zo'n typisch grijsgebouwd

dat een beetje muff naar koffie ruikt.

En mijn vrouw de vriezer eist letterlijk frikzie.

Ze stelt voor om drempels en van die rammelende klingkers aan te leggen.

Ze zegt, we moeten de weg weer voelen.

Fantastisch.

En daarmee vraagt ze in feitige wonen om een architektonische nurch.

In de stadsplanning noemen we dit traffic calming.

Flink psychologisch, eigenlijk.

Ja, want wat er neurologisch gebeurt als een auto van strak alsvalt in iets overgaat op van die vervelende klingkers of een drempel raakt,

is dat de tactiele en auditieve feedback de bestuurder echt ruw uit die automatische piloterukt.

Ah, dus ze worden wakker geschut?

Ja, je brein wordt gevoerserd om terug te schakelen naar systeem twee.

Het langzame, bewuste, analytische denken.

Je dwingt die bestuurder om weer in het heren nu te zijn.

Zijn die klinkers en drempels dan eigenlijk een soort fysieke nudge om ons menselijke gedrag te sturen?

Want het verhaal eindigt met mevrouw De Vries die rustig uit het raam kijkt, Max slaapt naast haar voeten.

En ze ziet hoe een gele auto netjes afreemd voor die gloednieuwe drempel.

Ja, het is absoluut een gedrachtzek en een hele succesvolok.

Terwijl je de macht en de middelen hebt om je omgeving daadwerkelijk te veranderen.

Ze heeft een frustratie gewoon geeliminiert door de wereld om haar heen aan te passen.

Ja, en dat vormt echt een perfect contrast met de volgende situatie in onze bronnen.

Want mevrouw De Vries kon de frustratie op straat oplossen met een actieplan en een lading beton.

Maar wat doe je nou als de frustratie binnen het huisplaats vindt en onomkeerbaar is?

Ja, dat is een heel ander verhaal.

Precies, en dat brengt ons bij het verhaal van Mark.

Laten we de scène even schetsen.

Het is vrijdagavond, Mark heeft een schlopende werkwijk achter de rug, hij is moe.

Hij ploft op de bank met eigenlijk maar één verlangen, een eiskoudbeertje.

Heel herkend, maar voor vele denk ik.

Ja, zeker.

Dus hij trekt volverwacht in de kookas open, maar ja, hij is helemaal leeg.

Geen man overboord, hij besluit toch maar even naar de avondwinkel te lopen.

En de beschrijving hiervan is echt cruciaal, want het is buiten geur een eiskoud, de straat is verlaten

en hij ziet letterlijk de damp van zijn eigen aardem in de lucht.

Die fysieke ongemakkelijkheid in dat verhaal, dat is essentieel voor de opbouw van wat er straks mis gaat.

Hoe zo dan?

Nou, terwijl hij daar door die kou loopt, is zijn brein zich mentaal al aan het voorbereid op de beloning.

Die inspanning die die nu levert, die legitimiert in zijn hoofde uiteindelijke prijs.

Ah, dus het moet wel de moeite waard zijn.

Nou, hij bereikt eindelijk die warme winkel, die heerlijk ruikt naar versprotrouwens.

Hij kopt een loodzwarekrad bier bij een glimlagende kascheren, en tilt al het hele ding die koude weg weer terug naar huis.

Flinke tocht voor een bierje.

Precies. Duis zet hij de flessen snel en de koukast.

Wacht 10 tergende minuten, trekt hij dan een keer open met zo'n heel mooi pssst geluid, neemt een enorme slok, en het bier is lauw.

Sterker nog, hij kijk naar de koukast en ziet dat het lampje uit is, dat ding is gewoon definitief stukgegaan.

Oh, dit is het moment van de ultieme kochnitieve bodzing, echt waar.

Neurologisch gezien ervaart Mark namelijk een dopamine reward prediction error.

Een wat? Dat klinkt zwaar.

Ja, een mondvol, maar het betekent eigenlijk dat zijn hersenen de belooning al hadden ingekouculerd.

Bij het horen van dat pssst geluid, hadden ze al dopamine vrijgegeven voor die koude slok.

Als de realiteit dan zo drastisch afwijkt, registreert je brein dat als een gigantische foutmelding.

Wow, dus je brein raakt gewoon een paniek?

Exact. En dat activeert onmiddellijk cortisol, ons stresshormoon.

Vandaar dat de aller eerste reactie voor maak ook intensen boosheid en verdriet is.

Hij heeft het gevoel dat hij die zware krat echt helemaal voor niets door de kou heeft gesleept.

Ja, en hij zit daar dus ook echt even in. Hij voelt zich verslagen en is super frustreerd.

Maar dan, en dit vind ik mooi, vindt er een enorme ontslagplaats.

Mark stopt met boos zijn en hij begint ineens te lachen.

Een hele interessante reactie.

Hij pakt z'n telefoon, belt zijn vriend Tom, en zegt: 'Jo, mijn koelkast is dus overleden,'

kom langs we gaan warmbeer drinken. En tom komt, en ze drinken samen,

en Mark voelt zich van binnen in eens ontzettend warm.

Als we dit aan het grootgeplaatje koppelen, hoe voor klaar je invreden ze naam die onbeslag naar lachen?

Ja, dat zegt een perfect voorbeeld van kochnitieve herkadering, ook wel reframing genoemd.

Mark begint de avond met een heel strikt doel: een ijskoud biertje.

Wat dus mislukt?

Ja, op het moment dat koek als stuk blijkt, is dat doel gewoon onbereikbaar.

Het pad is geblokkeerd.

Hij heeft op dat moment twee opties, maar hij kan boos blijven en de hele avond gefrustreerd op de bank zitten,

of hij kan de parameters van een geslaagde avond fundamentel her definieeren.

Dus hij verandert de regels van het spel?

Precies. Hij verschuift z'n verwachting van visiekom voor, naar socialkom voor, dus vriendschap.

Die kapot de koelkast is ineens geen ramp meer, maar het wordt een absurd, komisch,

excuse om konectie te zoeken met zijn vriend.

Hier wordt het echt interessant, want ik hoor je dat meen genisme uitleggen en een deel van mij denkt,

is dat herkaderen niet gewoon een heel academische woord voor opgeven?

Hoe bedoel je dat?

Nou, je verlagt een lat simpel weg omdat je de strijd met een kapot huishoudelijk apparaat pfloren.

Je kunt het niet repareren, is het niet gewoon radicale acceptatie door kapitulatie?

Ik moet ineens denken aan een analogie van een paraplu.

Oké, vertel.

Stel, je loopt in een enorme storm en een windvlaag, klappje paraplu, helemaal binnenste buiten, de boel breekt.

Je kunt dan de rest van je wandeling heel boos met dat kapot de ding blijven, woorslondroog te blijven.

Of je kunt de paraplu weggooien, accepteren dat je nat wordt en gewoon genieten van die gekke storm.

Ik vind die analogie dus heel sterk, omdat het voor mij juist aantoont dat het geen capitulatie is.

Capitulatie zou zijn dat je op de stoep gaat zitten huilen in de regen, of in Marks geval dat hij zonder bier in bed was gaan liggen met de deken over zijn hoofd.

Ja, oké, daar heb je een punt.

Door de paraplu weg te gooien, of je vriend te bellen voor warm bier, doe je iets heel actiefs.

Je haalt de regie weg bij je amygdala, je weet wel dat deel van de hersenen voor die blinde vecht-of-vluchtreactie.

Dus je stapt uit de paniek?

Exact, je verplaatst de activiteit naar je prefrontale cortex, waar je creatieve probleemoplossing zit.

Mark omarmt het warme bier en bouwt er een compleet nieuwe positieve ervaring omheen.

Dat ook, die situatie van die sociale verbinding overschrijft letterlijk de stressreactie.

Dus eigenlijk is acceptatie van frustratie soms veel krachtiger dan de blinde poging om de frustratie op te lossen.

En over frustratie en onoplosbare problemen gesproken, we hebben nog één verhaal.

Ja, het digitale domein.

Precies.

Waar Mark de kapotte koelkast als het ware vergat door connectie te zoeken, zien we hier hoe connectie wordt gebruikt om een heel ander soort probleem op te lossen.

De frustratie tussen generaties en technologie.

Technologische frustratie is tegenwoordig waarschijnlijk echt de meest voorkomende vorm van alledaagse stress.

Het gevoel dat de machine iets doet wat je niet snapt, dat leidt bij veel mensen tot acute paniek.

Absoluut. En dit verhaal komt van een jonge man, Rik.

Hij gaat op bezoek bij zijn oom Jan.

Jan is 65 jaar oud en woont in een van de kleine dorpjes.

En hij is aan het tobben op een tergend trage computer.

Hij probeert een simpel grafiekje te maken in Excel.

Classic recept voor ellende.

Hij maakt dus een klein typfoutje.

In plaats van een vijf vult hij in een van de cellen per ongeluk 50 in.

En bam, die grafiek schiet echt alle kanten op.

De lijnen kruis elkaar en het lijkt op een soort bizarre spinneweb.

Een kleine fout in de input met deze astronomische visuele gevolgen.

Precies, oom Jan raakt helemaal in paniek. Hij noemt het letterlijk een ramp.

En dan komt rik binnen.

En die fysieke beschrijving op Reddit is zo mooi.

Jan z'n bril staat scheef en zijn haar zit in de war.

Hij ziet er echt totaal uitgeput uit door de situatie.

Dit roept een belangrijke vraag op over hoe verschillende generaties

mentale modellen van technologie opbouwen.

Dat moet je even uitleggen.

Kijk, die fysieke uitputting van oom Jan, die scheve bril,

dat is echt de fysieke manifestatie van cognitieve overbelasting.

Voor zijn generatie is een computer vaak nog mentaal gekoppeld aan een fysieke machine.

Zoals een motor van een auto of zo.

Ja, exact.

Als je in een automotor een verkeerd tandwiel wil vervangen,

draait alles onherstelbaar in de soep.

Dus als die Excel-grafiek explodeert in een spinneweb,

registreert het brein van Jan dat hij de machine

wezenlijk fysieke kapot heeft gemaakt.

Van daar die blinde paniek.

Tweede perspectief.

Precies.

Voor Rik, die met schermen opgegroeid is, is software een vloeibare zandbak.

Hij weet dat je alles ongedaan kunt maken met een simpele druk op control-Z.

Nou, Rik ziet die paniek dus ook meteen.

Hij kijkt er naar de 50 staan en maakt er gewoon rustig weer een 5 van.

Poef, de grafiek is weer een nette stijgende lijn.

En hij zegt dan iets heel moois.

Oom Jan, een grafiek is maar een plaatje.

Het gaat om de getallen op de achtergrond.

En daarmee herstelt hij niet alleen het Excel-bestand,

maar repareert hij eigenlijk ook het mentale model van zo'n oom.

Hij laat zien dat die hele interface maar een illusie is.

Ja, mooie, hè.

Maar dan.

En dit lost de frustratie pas echt op.

Rik maakt een foto van dat mislukte spinneweb en zet het op reddit.

Jan sputtert nog tegen van, nou nee, nu lacht iedereen me maar uit op dat internet.

Maar ik plaats dit.

En het gaat totaal viraal.

Iedereen herkent het natuurlijk.

Ja, duizenden upvotes, super veel reacties van mensen die het briljant vinden.

Oom Jan kan er uiteindelijk zelf ook hartelijk om lachen, samen met Rik.

Dus wat betekent dit allemaal?

Ik vergelijk die chaotische grafiek eigenlijk een beetje met abstracte moderne kunst.

Hoe trek je die parallel dan precies?

Nou, als je in een museum voor een gigantisch wit canvas staat,

met willekeurige rode verfklodders, ervaar je alleen maar chaos.

Je snapt er niks van, het irriteert je.

Klopt, heel herkenbaar.

Maar totdat de curator er een klein bordje naast hangt met de tekst,

de worsteling van de moderne mens met data.

Ineens krijgt hij Jans context.

En dat is exact wat Rick deed met die Reddit-post.

Hij was de curator van Jan Schaals,

waardoor die ramp transformeerde in iets verbindend.

Die transformatie is echt de sleutel hier.

De technologie die eerst voor vervreemding zorgde,

werd verrassend genoeg de brug die generaties samenbracht.

Eerst privé, tussen oom en neef,

en daarna publiekelijk door al die herkenning online.

Jan leerde dat zijn fout heel normaal en menselijk was.

Ja, het systeem faalde, maar het menselijke netwerk ving hem gewoon op.

En als jij die nu luistert hierover nadenkt,

dan voel je de rode draden al lopen.

We begonnen bij de drempels van mevrouw De Vries.

Liepen mee in de kou met Mark en eindigden bij de Excel-grappen van oom Jan.

De onderstandigheden zijn totaal anders,

maar de oplossing voor alledaagse frictie is opvallend hetzelfde.

Het is altijd menselijke connectie.

Ja, mevrouw De Vries had de gemeenteambtenaar nodig,

die luisterde, maar Mark had zijn vriend Tom die langs kwam voor lauw bier.

En oom Jan had het geduld van neef Rick nodig.

Dus uiteindelijk is het nooit de drempel, het bier of de computer die je dag redt.

Het zijn de mensen die elkaar opvangen als de boel scheurt.

Nou, daar moet ik je toch heel even scherp op tegen spreken.

Oh, kom er op.

Hoe poëtisch dat ook klinkt, we mogen het verhaal niet uitvlakken.

Soms is het juist die drempel die de dag redt.

We zagen bij automobilist Jan dat we niet altijd blind kunnen leunen op menselijke goede wil.

Ons brein is feilbaar.

Dus soms hebben we letterlijke, fysieke frictie nodig om veiligheid af te dwingen.

Oké, ja, daar raak je een heel sterk punt.

Frictie is dus niet alleen iets wat we samen oplossen,

het is soms gewoon een noodzakelijk waarschuwingssysteem.

En dat brengt mij eigenlijk bij een laatste, misschien wat provocerende gedachte voor jou als luisteraar om even over na te denken.

Ik ben benieuwd.

We leven in een maatschappij die zo geobsedeerd is door efficiëntie.

We willen alles met één klik in huis hebben, kaarsrechte wegen, foutloze software.

We willen nooit meer wachten of worstelen.

We besteden echt miljarden aan het systematisch elimineren van frictie uit ons leven.

Precies.

Maar wat nou als de kleine rampen en ongemakken die we zo krampachtig proberen te vermijden,

eigenlijk de meest essentiële ingrediënten zijn voor het creëren van gemeenschap en mooie herinneringen.

Zonder die kapotte koelkast was Tom nooit langs gekomen.

Zonder die typfout hadden Rick en Jan nooit zo gelachen.

Zonder die gevaarlijke weg had mevrouw De Vries nooit haar buurt verenigd.

Exact.

Dus vraag je zelf eens af.

Zijn we ons leven tegenwoordig zo extreem aan het optimaliseren

dat we de broodnodige frictie die ons als mensen samenbrengt,

per ongeluk aan het uitwissen zijn.

Misschien hebben we af en toe gewoon een kapotte koelkast.

Of een rammelende klinkerstraat nodig.

Prikkels om ons eraan te herinneren dat we elkaar nodig hebben.

Denk daar maar eens over na.

Bedankt voor het meeluisteren vandaag en tot de volgende keer.