Verdieping: 9 t/m 11 november

Alltijd op het verkeerde moment.

Precies, ja. De wifi stopte mee, ligt gaat uit en het wordt ineens helemaal stil in huis.

Wat doe je dan?

Ja, dat is de grote vraag.

Zeker. Want wacht je dan af tot iemand het voor je oplost, tot een netbe herder er zo knoppen in truct,

of kom je in beweging, pak je een zaaklamp en neem jezelf het heeft in handen door in die meterkast te gaan kijken.

Meestal het laatste, denk ik.

Ja, ik ook. En welkom trouwens, bij deze uitgebreiden analyse van onze binnengekomen.

Vandaag doen we precies dat een verkening van hoe mensen reageren wanneer de vaste systeem om hen plotseling haperen.

Of zelfs gewoon helemaal wegvallen.

En daar hebben we echt een paar fascinerende bronnen voor door gespid vandaag.

Klopt.

We hebben een bundel recente nieuwsvahalig gepakt uit de afgelopen 3 dagen, een beetje B-1-ivot,

die op het eerste gezicht echt helemaal niets meer elkaar te maken lekkert te hebben.

Nee, het contrast kan bijnen niet groter.

In de taart.

Het ene verhaal speelt zich namelijk af in een bloedheid en zonnig Johannesburg in Zuid-Afrika.

En het andere, nou ja, in een nogal regenachtige gevangenis in Zeeeland.

Ja, typisch Nederlandse wereldje daar.

Ah, precies.

Maar ondanks dat enorme verschil geven deze verhalen ons twee hele verrassende perspektive op die vraag van net.

Wat doe je als het systeemvaald?

Zou jij ons misschien mee kunnen nemen naar die eerstlocatie?

Laat us kijken wat er gebeurt als een miljoenen stad,

kampt met hapenende basisvoorzieningen.

Ja, natuurlijk.

We duiken in een verhaal uit Johannesburg.

En de bron schert zegt een heel zintuigelijke levendig beeld.

Het is een maandag ochtend, buiten rijdt een volle bus langzaam voorbij

en je ruikt gewoon die warme brootjes van de bakken op de hoek.

En dan ontmoeten we Tandy,

zij is de eigenaaressen van een kleine schoenenwinkel.

En dan gaat het misnemen kan.

Nou ja, mensen, ze draait de sleutel en het slot van haar winkel.

Stap naar binnen, druk op de lichtknop en er gebeurt helemaal niets.

Stroom uitval.

Ja, de stroom ligt eruit, geen licht, geen radio niets.

Maar wat zo opvalt is hoe nuchter ze reageert.

Het is daar tegenwoordig bijna de normaalse zaak van de wereld.

Zij heeft gelukkig een groot raam waar het ochtend zonnetje doorheen valt.

Ja, pragmatisch.

Zeker, ze pakten een paar velrode schoenen,

zet hij op een houten kitje, midden in die straal zonnet.

Als een soort natuurlijke etenlaarje.

M'n eind was slim bedacht.

Ja, toch.

En dan komt haar buurman even later binnenlopen, dat is juist.

Een Nederlander, die je grond daar ergens een winkeltje in papier en pennen.

En die komt natuurlijk buurten met koffie.

Precies, hij brengt koffie voor z'n mee.

En Tandie zegt heel droogjes.

Bedankt, Jos, ik kan zonder stroom wel schoenen verkopen,

maar die koffie van jou gaat vandaag helaas niet warm blijven.

Echt zo'n typisch alledagsgesprekje?

Ja, en Jos merkt nog op van, nou ja, die velrode schoenen van jou,

die miss je te minsten niet in het donker.

Maar achter die hele luchtige tonen zit eigenlijk een gigantisch probleem.

Oké, vertel.

Zodra Tandie even later achter haar tonbanks zit,

begint ze te praten over de avond ervoor.

Ze had uur gelang naar het televisie gekeken,

naar de politieke verschuving in het land.

Ah, we gaan het over de verkiezingen hebben.

Ja.

En in die politieke keuze zie je dus heel letterlijk de gevolgen

van dat valendische system,

waar ze nu zonder stroom in zit.

De bron analyseert heel feitelijk de kloof tussen generatie daarin zet Afrika.

Hoe bedoel je dat, die kloof?

Kijk, Tandie vertelt over haar moeder.

Die stemde echt altijd onverwaardelijk op het ANC.

Ja, de partij van Nels van Mandela.

Exact.

Voor die ouderen generatie is het Afrikaanse nationaal congres veel meer

dan een politieke partij.

Het is de belichthameing van hun vrijheid, zeg maar.

Het staat voor de bevrijding van zwarte mensen uit een systeem van zware onderdrukking.

Die historische band is echt ongelofelijk sterk.

Dat kan ik me voorstellen, ja.

Dat wist je niet zomaar uit.

Nee.

De Sennier lang was dat de onvrikbare basis voor stem gedrag.

Maar en hier komt het, Tandie kies nu iets heel anders.

Zij stem nu op de D.E, de democratische alliantie.

Oké, laten we dit even uitmaken, want dat is nogal wat.

Ja, dat is een enorme stap.

Het is fascinerend dat Tandie breekt met zo'n zwaar beladen familietraditie.

Maar is haar stem gedrag niet veel meer puur gedreven door frustratie

en plaat van een van de politieke ideologie?

Ja, absoluut.

Het is puurprogmatisme.

Gedreven door de keiharde realiteit van de ondernemer.

De bron diep dat ook verder uit.

Tandie is helemaal niet bezig met hoge politieke idealen.

Ze filmgen gewoon water uit te kraan.

Dat lijkt me wel de absoluut de basis, ja.

Precies, ze wil veilig straat voor haar klanten.

En ze wil geen filmen op de stoep.

Dat klinkt simpel, maar schuit tegenover haar wingelijgen filmen zakken.

Die lagen er al sinds donderdag en we zijn inmiddels op maandag in dit verhaal.

Zwervonder hadden die hele zakken verschuurt over straat.

Jakkes, ja, dat trekt natuurlijk geen klant aan.

Nee, en die stroom uit valk, kost daar gewoon direct geld.

Voorgeweeg nog, toen de stroom uitviel, kon er drie klanten niet binnen.

Die zijn gewoon weggelopen.

Oh wow, ja, dat voel je in je portemonnee.

Exakt. En er komt bij twee dagen lang was er helemaal geen water.

Ze moest vlesen waterkopende supermarkt alleen maar om haar handen te kunnen was in haar eigen wingel.

Bizar eigenlijk, als je het over nadankt.

Ja, en daarom zie je dat het ANC in inmiddels zes groot steden de meerderheid heeft verloren.

Vaak ten grunsten van die DE, niet vanwege een ideologische aardverschrijving,

maar omdat mensen gewoon willen dat de systeem werkt.

Maar dit vind ik dat wel weer de mooie positieve wendingen in de stuk.

De veerkracht van die mensen is enorm.

Zeker, dat dacht je ook diezelfde ochtend?

Ja, wat even later komt er een klein meisje voorbij, Zola.

Die stop met de moeder voor de winkel en in dat streep je zonlicht ziet ze die roeie schoen is.

Ze mag ze passen, helemaal in dat natuurlijke licht.

En omdat de pin het niet doet, reken het die moeder gewoon kondant af.

Het leef vindt altijd een weg, hè?

Precies. En het wordt nog iets beter wat uiteindelijk draait ook nog de veilende straat in.

Om eindelijk die kapot getrokken zakken op te ruimen.

Waarop jouw stil langskomte zegt, gelukkig, nu of ik maar koffie niet me af te teken voor de vliegen.

Hm, typisch.

Ja. En op 12 uur smiddag springt dat eindelijk de stromen weer aan.

De radio begint meteen vrolijke trom om muziek te spelen.

Een overwinning op de maandag.

Absoluut.

Maar wat ik het meest bijzondere vind aan deze bron, is wat dan die doet ondanks al die onzekerheid.

Ze vertelt dat ze geld op part legt voor een extra kast, omdat ze volgend jaar herwinkel wil uitpreiden.

Ja, dat is heel opmerkelijk.

Het is toch als of je besluit een zwembaltje je tuin te bouwen, te wel je weet dat de waterleidingen in de straat lekk is.

Het purenveerkracht vind ik dat.

Het is veerkracht, maar het is ook een psychologisch overlevingsmegenisme.

In Johannesburg zagen we net hoe mensen de regie pakken door hun stem gedrachten veranderen.

Wanneer in gigantische system, dus die stadsinfrastructuur, faalt.

Ja.

Maar wat gebeurt ernaast omgeving juist extreem gecontroleerd is en daar de systemen wegvallen door een geprekke mankracht?

Ja, we maken de sprong naar Zeeland.

Precies.

We reizen van een openwinkel deur in een grote stad in Zuid-Afrika,

naar een hele zware gesloten deur in Middelburg.

Ja, en het contrastquasfeer kon ook niet groter zijn.

Geen zon ligt hier, geen trommel muziek, maar regen die kijkertegen de ramen slaat.

Ja, echt geur.

We zijn hier gevangenis door de tijd.

Een van de gedetideerde bas zit met zijn mede gedetineerde aan een blauwe tafel.

Ze drinken bittere koffie en ze wachten af.

Normaal wordt in een gevangenis je hele dag voor je uitgestippeld en verteld.

Maar nu ligt er op een leegplank of wel papier voor ze op tafel.

Ja, en de reden voor dat leegveelpapier is best wel actueel.

Het gaat om een flink personeelste kort.

Dat is iets wat overigens niet alleen in Middelburg speelt,

de bronvermeld dat het ook in de gevangenissen van terapel en feenhuizen een groot probleem is.

De kort hebben weakest is.

Exakt.

En daarom komt de medewerker Ellen met een aankondiging.

Ze gaan een proef doen voor een jaar.

Geedetineerde die goed gedrag laten zien, krijgen meer vrijheid.

Ze mogen in de huiskamer zitten zonder dat er constant bewaakking op hun lip zit.

Maar voor niets gaat er zong op.

Precies, er is een voorwaarde.

Ze moeten hun dagelijkse taakken, dus het afwas schoonmaken, opruimen,

helemaal zelf gaan verdelen en eerlijk regelen.

Kijk, en hier wordt het echt heel interessant.

Ja, vind je?

Ja, want dit klinkt een beetje als een studentenhuis, weet je wel,

waar de huisbaas op eens eis dat de studenten zelf maar een schoonmakrooster

elkaar moeten knetselen.

Ja, zo kan je het zien.

Maar dan wel met veel hoger inzetten.

Ik wil wel we hebben het over een gevangenis.

Is het niet een enorme risico om in zo'n omgeving ineens de controle los te laten?

Het is zeker een risico, maar de Theorie erachter is dat je hiermee

verantwoordelijkheid gevoelstimuleerd.

En het is mooi om te lezen hoe dat in de praktijk uitpakkt bij deze groep.

Wat gebeurde?

Bas die vroeger in een hotelkeuk heeft gewerkt, begrijp direct dat structuur nodig is.

Hij heeft geen zin om straks in zijn eentje door rommel van de rest op te ruimen,

dus hij stelt om middelijk voor om een rooster te maken op dat legevelpapier.

Hij pakte de gie.

Inderdaad.

Een andere man, met met, pakte een pen en teken sevenvakken.

Basveelt netjes de namen in.

Ze spreken af dat iedereen twee taken krijgt zodat het eerlijk verdeeld is.

En dit is dat voor de hele groep?

Ja, met één uitzondering.

Henk, een ouderige detineerde, hij heeft erg last van zijn arm.

Hij kan fysiek niet mee doen met het schoonmaken.

Hij krijgt die dan vrijstelling.

Nee, en dat is het slim, ze maken hem de controleur.

Hij moet checken of de rest een werk goed heeft gedaan.

Zo heeft iedereen toch een rol binnen dat zelfbedachte systeem.

Dat is echt heel sociale opgelost, maar goed, een rooster maken ze een ding.

Je er aanhouden is een tweede.

Oh, zeker.

Want de ander dood van de volgende middag moest ik wel even om glim lachen.

De lunch is voorbij, en Bas loopt de huiskamer in.

De kaas ligt nog gewoon open en bloot op tafel.

De boter staat zonder deksel en er staan vier fies of vuile boorden.

Oei, het rooster valt er op de twee.

Precies.

Mehmet, die aan de beurt was, was zijn taak gewoon compleet vergeten.

Hij had blijkt bij de dagen op het papier verkeerd gelezen.

En hoe reageerde Bas?

Want in een normaal gevangenis setting is zo iets snel een reden voor Russie.

Ja, of een beware moet ingeruipen.

Maar in plaats van boosten worden, of het gels greeuen,

loopt Bas rustig daarom toe.

Hij wijst simpelweg op het rooster.

En met die realiseert zich z'n fout,

begint eigenlijk gewoon te lachen op zijn eigen stomiteit.

Dat had de spanning er wel af, ja.

Zeker, ze doen het vervolgens gewoon samen.

En dan deel Bas een inzicht, dat vond ik zo mooi,

zegt zelfkiezen is fijn, maar zelf lezen hoort er blijkbaar bij.

Ja, dat was samen, ja.

En dan is het probleem ook gewoon opgelost.

Dat is precies de kern van het experiment.

En je ziet dat ook in het vervolg.

De bron rond dit verhaal af door een week je vooruit te spullen.

Ellen, die medewerker, komt weer een kop-koffiermetering in de huiskamer.

En hoe trof ze daar?

De tafel is kurig schoon.

Het rooster hangt er nog en werkt perfect.

Henk de kongoleur rap nog even dat alles in de huiskamer nu perfect gereegd is.

Wat hove de smaak van de gevangenis koffie.

Die blijft dat het beter natuurlijk.

Alltijd.

Maar het echte resultaat en dat analyseert de bron heel scherp is,

wat Bas daar heeft geleerd.

Niet alleen hoe hij moet schoonmaken,

maar vooral hoe hij kan samenleven.

Dat hij dingen rustig kan vragen zonder direct in woede uit te pasten.

Dat hij ook dag opnieuw kan beginnen.

Eigenlijk.

Ja.

Dat je als groep in staat bent om je eigen omgeving werkbaar en leefbaar te houden.

Oké, als je dit verbinden aan het groter plaatje,

dan kom je op een heel duidelijk punt uit.

Ja, als je deze verhalen naast elkaar legt, zie je echt een patroon.

Richting de luisteraar zou ik zeggen,

kijk naar wat er gebeurt op beide plekken.

Of het nu op macroniveau in Zuid-Afrika is,

of echt op micro-niveau in de Nederlandse gevangenis.

Ze laten allebei zien dat wanneer overkoepelende systemen,

dus de overheid, de gemeente, of in dat laatste geval de bewaking,

een stap terug doen,

er opeens een gigantische ruimte ontstaat voor persoonlijke verantwoordelijkheid.

Dan bouwt Thandi gewoon haar winkel uit,

en Bas leert op een hele volwassen manier communiceren.

Dus wat betekent dit allemaal voor ons?

Het betekent in ieder geval dat we niet machteloos zijn als het systeem hapert.

Soms dwingt het ontbreken van stroom, of het ontbreken van personeel,

ons juist om ons zelf beter te organiseren.

Absoluut.

Het voorzetje om uit die passieve wachtstand te komen.

En dat brengt ons natuurlijk bij de grote vragen voor de mensen die nu zitten te luisteren.

Ja, want ik wil je eigenlijk achterlaten met een gedachte.

Stel jezelf zo nu en dan de vraag,

welk systeem in jouw eigen leven momenteel gewoon niet lekker loopt.

Ja, dat kan van alles zijn natuurlijk.

Misschien is het een inefficiënt proces op je werk,

of gewoon een taakverdeling in je eigen huishouden die eigenlijk niet meer klopt.

En in plaats van lang te wachten tot de verantwoordelijke overheid,

of iemand het voor je komt oplossen.

Ja, tot de wifi-monteur langs komt zeg maar.

Precies, hoe zou je jouw eigen rooster,

of nieuwe plan van aanpak eruit zien als je vandaag besluit om zelf de regie te pakken?

Bam, dat is een heerlijke vraag om mee af te sluiten.

Maak je eigen rooster.

Superbedankt weer voor je tijd en je inzicht van vandaag.

Graag gedaan, het was me weer een genoegen.

En jij thuis, bedankt voor het luisteren.

Pak vandaag ergens de regie,

en we horen je heel graag de volgende keer weer terug.