Verdieping: 2 t/m 5 oktober

Wist je dat het menselijk brein vrijwel extracte even veel calorieën verbrand

wanneer je heel erg zorgen maakt over een abstracte, onzichtbare cyberaanval?

Als wanneer je dat werkelijk weg rent voor een roofdier?

Ja, dat blijft een bizar feit.

Je lichaam maakt gewoon echt nauwelijks onderscheid tussen een waargenomen digitale dreiging

en een tijger die letterlijk in de bosjes zit.

Nee, precies.

Welkom bij deze deep dive.

Vandaag ontleden we precies de gevolgen van die kortsluiting in onze hoofden eigenlijk.

Zeker.

Het is een fundamenteel conflict, tussen onze oeroude overlevingsinstincten en de moderne

informatiemaatschappij waar we nu in zitten.

Klopt.

We hebben vandaag een hele fascinerende stapel bronnen op tafel liggen, het gaat over ogenschijnlijk

hele alledaagse gesprekken.

We volgen een groepje mensen, laten we de hoofdpersoon even Rick noemen, die in wisselende

samenstellingen geconfronteerd worden met zwaar nieuws.

En de manier waarop zij reageren, dat is, nou ja, dat laat op microniveau perfect zien

welke noodremmen ons brein dichtrekt, wanneer de boel overbelast raakt.

We zijn simpelweg niet gebouwd voor al die constante, complexe wereldproblemen.

Absoluut niet.

Het is echt de ultieme verkenning van nieuwsmoeheid en escapisme vandaag.

En hoe vaak overkomt je dat zelf niet.

Oh heel vaak.

Ja toch.

Je opent een app, je ziet een van de loodzware koppen over de nadering van een crisis en je brein

weigert domweg die teksten te verwerken.

Je klikt het weg, kijkt een filmpje van een kat of je loopt gewoon naar de koekkast.

Ja, dat is echt een klassieke reactie.

Laten we anders meteen kijken naar hoe dit mechanisme werkt bij een onverwachte fysieke dreiging.

In onze eerste bron wandelen Rick Tom en Julia door een park.

Een hele idyllische setting toch?

Ja precies, de zon schijnt, de lucht is strak blauw, ze drinken warme koffie.

Maar dan, en dit is interessant, dringt de buitenwereld binnen via een radio in de verte.

Door een nieuwsbericht over een co-piloot en die man wordt omschreven als gevaarlijk.

Oei, ja.

Hij heeft rare ideeën.

Hij wordt door de politie in de gaten gehouden.

En je ziet dan onmiddellijk de sfeer in die groep omslaan.

Julia zegt ook direct dat ze zich onveilig voelt.

En dat het logisch is want de dreiging is hier heel specifiek.

Er is een gevaarlijk individu, een mens van vlees en bloed.

Het is een fysiek gevaar.

Maar hij is niet in het park.

Precies, dat is de crux.

Het is tegelijkertijd onzichtbaar en onvoorspelbaar.

En dat creëert dus direct een neurologisch conflict in je hoofd.

Hoe bedoel je dat, een conflict?

Nou ja, de amygdala, zeg maar, deel van ons brein dat verantwoordelijk is voor angst, dat slaat alarm.

Er worden direct stresshormonen zoals cortisol en adrenaline door je lijf gepompt.

Je moet vechten of vluchten.

Ho, ho, maar ze wandelen gewoon in een park.

Exact, er is helemaal niets om tegen te vechten daar en nergens om voor weg te rennen.

De dreiging zit ergens in de lucht of op een onbekende locatie.

En hun reactie is dan ook zo opmerkelijk.

Ze gaan helemaal niet in discussie over lucht, over veiligheid of over hoe de politie die man moet vinden.

Nee, ze doen iets heel anders.

Ja, ze werpen elkaar als het ware verbale reddingsboeien toe.

Ze benoemen uitsluitend wat er direct om hen heen is.

Ze kijken naar de lucht, benadrukken dat hij blauw is.

Ze focussen op die warme koffiebeker in hun hand.

En dan volgt de mooiste, ze staren met z'n allen naar een blije, rennende hond.

Ja, prachtig is dat.

Het heeft iets van een computer die ineens oververhit raakt, weet je wel.

Alsof je brein 60 zware tabbladen open heeft staan, de ventilator loeit.

En wat doen ze?

Ze drukken gewoon op voorspoelen, alles afsluiten en er blijft maar één ding op het scherm.

De screensaver.

Ha, de screensaver ja.

Dat is een hele goede analogie.

En die screensaver is dan die blije hond in het park?

Precies.

Wat je hier beschrijft, die neurologische voorspoel, dat noemen we in de psychologie aarding of grounding.

Grounding.

Ja.

Wanneer de hersenen dreigen te verdrinken in een gevoel van machteloosheid over iets externs,

dan moet het zichzelf resetten om een paniekaanval te voorkomen.

Oh, dus dat is echt een beschermingsmechanisme?

Absoluut.

Door je aandacht echt dwingend te verplaatsen naar directe zintuiglijke input.

Dus die blauwe kleur, de hitte van die koffie, die hond, stuur je een signaal naar je hersenstam.

Je dwingt je para-sympatische zenuwstelsel, wat zorgt voor rust, om het weer over te nemen van de paniek.

Oké, dus fysiek bewijs van veiligheid in het hier en nu neutraliseert eigenlijk de angst voor straks.

Ja, heel mooi samen gevat.

Maar ik moet hier toch even kritisch zijn, is dit niet gewoon een enorme valkuil.

Ik bedoel, ze staan in een park en ontkennen moedwillig de realiteit.

Er is een gevaarlijke pilot.

En zij besluiten te gaan staren naar een gouden driver.

Het klinkt gek, inderdaad.

Het is een soort collectieve waan om je alleen op het positieve te richten als er echt iets ernstig speelt.

Objectief gezien heb je helemaal gelijk.

Het is absolute ontkenning.

Die informatie over die piloot kan theoretisch levens redden als ze toevallig die middag zouden vliegen.

Precies.

Maar evolutionair gezien is dit mechanisme een bittere noodzaak.

Kijk, wij zijn geëvolueerd in kleine stammen, toch?

Dreigingen waren toen acuut en lokaal, een roofdier, een storm.

En als het eigenlijk weg was, was de stress ook weg.

Exact.

Maar tegenwoordig worden we 24 uur per dag gebombardeerd met globale dreigingen via schermen.

Als we ons daar niet af en toe voor zouden willen afsluiten, dan zou ons immuunsysteem gewoon crashen onder de stress.

Wow, dus wij hebben die hond letterlijk nodig om niet ziek te worden.

Dat kun je zo stellen, ja.

Dat is echt instinctief zelfbehoud.

Dus de volgende keer dat er onverwacht een zwaar nieuwsbericht op de radio begint als je in de auto zit.

En je merkt dat je heel krampachtig let op het ritme van de ruitenwissers of je stuur.

Dan weet je dat je brein naar het risico is.

Ja, precies.

Maar dat werd wel meteen een nieuwe vraag op.

Kijk, aarding werkt omdat je zintuigen bevestigen dat de fysieke omgeving veilig is.

Wat gebeurt er nou als we te maken krijgen met een dreiging die helemaal geen fysieke vorm heeft?

Ah, ja, dan wordt het complex.

Dat brengt ons nou ook bij de tweede situatie uit onze bronnen.

We verlaten het park en gaan naar binnen.

Rick zit op de bank.

Samen met Pieter en Lisa.

En de tekst benadrukt heel erg hoe zacht en comfortabel die bank is.

Dat is geen toeval, wat komt voor?

Nee, blijf maar niet.

Rick deelt een nieuwsbericht over een man die op grote schaal persoonsgegevens steelt, een cybercrimineel.

En dit is zo interessant.

Want hier worstelt het brein ineens met een concept dat echt volkomen onbekend is voor onze evolutie.

Omdat het digitaal is.

Ja, een data-diefstal maakt geen geluid, je ruikt het niet, het valt je niet fysiek aan.

Er is dus nul zintuigelijke waarschuwing.

Omdat het in de abstracte ruimte van algoritmes gebeurt, weet ons brein gewoon niet wat het daarmee aan moet.

En dat zie je ook echt direct terug in een taal gebruik.

Ik vond dit zo bevreemdend om te lezen.

We hebben het over volwassen geïnformeerde mensen.

Maar Lisa reageert op die cybercriminaliteit door te zeggen dat die dief stout is.

Hè, wat zeg je?

Ze zegt letterlijk echt stout.

Hij is niet lief.

Toen ik dat las, dacht ik: nou, een kinderboek te lezen.

Waarom gebruiken volwassen en zoeken infantiele taal als het over zo iets serieus gaat?

Dat is een heel bewust, onbewust, eigenlijk psychologisch mechanisme.

Met dit noemen we regressie.

Regressie?

Ja, terugvallen in de tijd eigenlijk.

Als we geconfronteerd worden met een gigantisch abstract probleem, dat we niet kunnen bevatten of beïnvloeden,

dan schiet ons brein soms in de verdediging door terug te gaan naar onze kindertijd.

Dus door hem stout te noemen maakt ze de dreiging kleiner.

Exakt.

Ze reduceert zo'n abstracte enge hacker tot een soort slechterik uit een sprookje.

Een stout mannetje past in het wilde beeld van een kind.

De regressie is simpel en uiteindelijk lossen volwassenen of autoriteiten het wel op.

Ze krimpt het gevaar tot een behapbaar formaat.

Echt ongekend.

En de actie die ze daaraan koppelen is ook pure apathie.

Ze doen helemaal niets om hun wacht te worden.

Ze noemen zichzelf openlijk lui.

Lisa klaagt dat ze moe is en gaat twee koeken eten.

Een thee drinken geloof ik.

Ja, Pieter pakt er een, drie kopjes thee.

Ze bouwen echt een soort fort van suiker en thee op die enorm zachte bank.

En dan, oh, dit is echt het meest absurdistische detail.

Ze benoemen dat hun huisdieren alle zien.

Max en Poes.

Max de hond en Poes de kat.

Ze besteden hun existentiële waakzaamheid gewoon uit aan hun huisdieren.

Zodat ze lekker kunnen theedrinken.

Een hond die waakt over digitale privacy.

Het slaat nergens op.

Het klinkt belachelijk.

Maar neurologisch is dit perfect verklaarbaar.

Verklaar dit maar eens dan.

Het verwerken van zo'n abstracte dreiging als datadiefstal.

Het kost je frontale kwab echt extreem veel energie.

Je moet vooruit denken, redeneren.

Als je brein al moe is, dan is die brandstof daar gewoon niet.

En dan is suiker de snelste oplossing.

Precies.

Je brein zoekt direct naar dopamine, om die lichte stress te onderdrukken.

Suiker, een zachte bank voor fysieke troost.

En die dieren dan.

Dat is symbolische overdracht.

In de oertijd stonden dieren vaak echt met ons op wacht.

Door te zeggen dat Max en Poes opletten, ontstaat er een taal van de plicht om alert te zijn.

Weet je wat het grappige is, we maken ons hier allemaal schuldig.

En hoe bedoel je?

Denk aan cookie-pop-ups.

Je bezoekt een website.

En je krijgt zo een enorme pop-up over je privacy-en-data.

Rationeel weet je dat je het moet uitzetten, maar je voelt die vermoeidheid opkomen.

Je wil gewoon dat artikel lezen.

Oh ja, dan klik je maar open, accepteer alles.

Precies.

Dat is gewoon uit pure apathie, dat is gewoon onze versie van twee koeken eten op de bank.

Het is de abstractie, we geven ons over aan het gemak.

Het is gewoon de kortste weg naar minder mentale belasting.

We zagen net de fysieke dreiging van de piloot, waar actieve actie nodig was.

Nu zagen we digitale dreiging met regressie en apatie.

Maar we zijn er nog niet.

Want de derde situatie uit de bronnen laat zien wat er gebeurt als het systeem echt compleet overbelast raakt.

Constante, zware informatiestromen.

We belanden in de wereld van geopolitiek.

Een hele andere categorie.

Rik en Maya en Lars zitten nu in het café, de tv is daar aan, en daarop is de leider van Duitsland

te zien in Kiev.

Er wordt gesproken over grote problemen.

En even voor de duidelijkheid, we laten de politieke kant hiervan totaal buiten beschouwing.

Het gaat puur om de psychologische impact van zo'n zware, eindeloze nieuwscyclus.

Zeker.

Wat we hier zien is compassion fatigue, oftewel compassiemoeheid.

Bij dit soort chronische, complexe conflicten merkt je brein dat ontwijken of actie niet meer

werkt.

De dreiging weigert te verdwijnen.

En de reactie van Lars spreekt wat dat betreft echt boekdelen.

Hij zucht heel diep en hij benoemt expliciet, vorige week hadden we het ook al over Kiev.

Herhaling.

Precies.

Dat trekt hij niet.

Precies.

Hij verwacht ergens dat nieuws een oplossing krijgt.

Dat gebeurt niet, dus hij blokkeert het volledig.

En dan doet hij iets heel specifieks.

Hij eet plotseling een enorm stuk taart.

En het was heel vroeg op de dag, toch?

Ja, het is elf uur 's ochtends.

En hij vraagt daarbovenop om een groot glas koud water met extreem veel ijs, terwijl het buiten

echt koud is.

Dan negeren ze de tv en proosten ze samen op een rustige dag.

Ja, die taart en dat ijswater is echt fascinerend.

In de gedragspsychologie is dit een demonstratie van de strijd om de locus of control.

De wat?

Locus of control.

Dus de mate waarin wij geloven dat we regie hebben over ons eigen leven.

Internationale politiek geeft ons een enorm gevoel van machteloosheid.

Onze invloed erop is nagenoeg 0.

En dus pakt hij het door de andere kant op te zoeken.

Ja, hij gaat op een sensitieve micro-manager.

Lars heeft 0 invloed op de vrede in Europa, maar 100 procent invloed op wat hij nu in

zijn mond stopt.

Hij grijpt de regie over zijn zintuigen om de illusie van controle terug te pakken.

Ik vind dat zo'n brilliant mechanisme, door echt zo specifiek in te zetten op die extreem

zoetheid van de taart en die snijdende kou van dat ijswater, hij creëert gewoon een sensorische

schok.

Precies.

Een reset door schok.

Je kunt niet piekeren over geopolitiek als je hersenen bezig zijn met bevriezende tanden

en een suikerpiek die taart is helemaal geen tussendoortje, het is een tactisch verdedigingswapen.

Mooi gezicht.

Ja, het is een grens die ze trekken.

En dan hebben ze ook nog het glas op een rustige dag.

Ja, dat proosten dat is eigenlijk een soort social contract.

Ze spreken af, de realiteit stopt hier bij de muren van dit café.

Wij bepalen onze micro-werkelijkheid tegen de rest van de macro-werkelijkheid in.

Ze zegt eigenlijk tegen hun systeem tot hier en niet verder, want we trekken het niet meer.

Het is de ultieme ontsnapping.

En weet je, voor de luisteraar, wanneer heb jij voor het laatst een nieuwsapp midden in een deprimerend stuk

hardhandig dichtgegooid.

En toen meteen een bezorg app geopend om comfort food te bestellen.

Ja, dat is heel herkenbaar voor velen.

Of dat je een docu over het klimaat uitzet, om een half uur gedachteloos door leuke filmpjes

te swipeen.

Dat is dus niet even pauze nemen, dat is je brein dat gewoon schreeuwt om regie.

Je voelt de controle weglippen, dus je grijpt keihard in op smaak en vorm.

En als we al deze gedragingen naast elkaar leggen, dan zie je dus een hele duidelijke

evolutie in hoe we omgaan met informatie.

Ja, we begonnen bij de wandeling in het park, waar die piloot leidde tot krampachtig gronden in de

realiteit, staren naar een hond om de hartslag te laten dalen.

Vervolgens zagen op de bank hoe een onzichtbare data-dief zorgde voor mentale regressie,

een gebruik van kleutertaal en verstoppen ons met koekjes, omdat we de abstractie niet aankunnen.

Exact.

En tot slot belanden we in het café, die een einde lossen zware stroom van wereldoorlogen leidt

tot een tactieve, agressieve afwijzing.

Daar eisen om 11 uur zoetigheid.

Een glas water drinken puur om je zenuwstelsel te forceren om daarmee bezig te zijn.

De gemene deler in al dit gedrag is dat escapisme het echt altijd wint van de drang om

geïnformeerd te blijven.

Ons brein heeft gewoon geen oneindige bandbreedte voor ellende.

Vriendschap, tastbare dingen, snelle dopamine, dat wint altijd als de emmer vol is.

En dat beschermt ons.

Ja, zonder dit mechanisme zouden we knettergek worden in een wereld met 24 uur per dag

pushmeldingen over onheil.

Het is puur mentaal zelf behoud.

Maar en dit is wel echt iets wat we de luisteraar mee willen geven te afsluiting.

Dit brengt wel een hele confronterende maatschappelijke realiteit met zich mee.

Oh zeker weten.

Kijk, het is evolutionair logisch dat we dit doen.

We snappen nu waarom je soms taart nodig hebt om 11 uur of staart naar een hond.

Maar stel je voor wat de structurele gevolgen zijn als dit massaal gebeurt.

Ja, de grote schaal.

Als we als hele samenleving besluiten dat complexe problemen en digitale dreigingen gewoon

te vermoeien zijn en we trekken ons met z'n alle terug op onze zachte banken en onze cafés.

Wie blijft het dan eigenlijk nog over om al die problemen wel op te lossen?

Dat is de grote paradox hier.

De vluchtroute is die ons individueel overeind houden, die kan er op collectief niveau

voor zorgen dat dreigingen vrij spel krijgen.

De schilden die ons beschermen sluiten ons helaas ook af van de plicht om in actie te komen.

Het is echt een paradox die bijna niet te kraken is.

Nou we hopen echt dat deze verkenning van de psychologie achter ons nieuwsgedrag je nieuwe

inzicht heeft gegeven.

Zeker weten.

De volgende keer dat je na een heftig bericht de reflex voelt om je scherm te sluiten en het

comfort op te zoeken, dan herken je misschien die oeroude mechanisme.

Je snapt in elk geval waar de drang naar taart en blauwe luchten vandaan komt.

Ontzettend bedankt dat je deze materie vandaag met ons wilde doorgronden.

We wensen je een hele goede, gebalanceerde en weloverwogen dag toe.