Een vraag, een opsporingslijst en de prijs van persvrijheid

Tim: Hé, jij daar.

Ja, jij die dit luistert.

Stel je voor: je stelt één vraag, één simpele vraag aan iemand, en een paar maanden later staat jouw naam op een internationale opsporingslijst.

Klinkt ongelooflijk, toch?

Nou, dat is precies wat er gebeurde met een Duitse journalist.

Pieter: Een vraag, zegt gij?

In mijn tijd, in 1850, kon een vraag ook gevaren opleveren, maar een opsporingslijst voor een vraag, dat is wel erg ver.

Hm-hm.

Vertel mij meer, Tim.

Tim: Oké, Pieter, rustig aan.

Het gaat over Michael Martens, een journalist van de Frankfurter Allgemeine Zeitung.

Hij werkt in Zuidoost-Europa.

In augustus vroeg hij aan de Oekraïense president Zelensky: wat kan Europa bijdragen aan het doden van Russen?

Even later corrigeerde hij zichzelf: hij bedoelde Russische militairen, niet alle Russen.

Pieter: Een vraag over het doden van mensen, dat is een scherp zwaard.

Zelfs in mijn tijd als koopman wist ik: sommige woorden snijden dieper dan een mes.

Maar waarom zou Rusland daar zo boos om zijn?

Tim: Goede vraag.

Rusland zegt dat de vraag haatzaaien is.

Dat betekent: het verspreiden van haat of vijandigheid.

Een rechter in Moskou gaf daarom een arrestatiebevel.

Dat is een officieel bevel om iemand te arresteren.

En nu staat hij dus op een internationale opsporingslijst, een lijst van mensen die de politie zoekt.

Pieter: Hm-hm.

Haatzaaien, zegt gij.

Maar was het niet gewoon een ongelukkig geformuleerde vraag?

In mijn tijd, op de beurs, kon een verkeerd woord ook een rel veroorzaken, maar niet meteen een arrestatiebevel.

Tim: Precies, Pieter.

Martens zei zelf op X: Rusland vermoordt burgers, dat is prima.

Maar waag het niet om te vragen wat Europa kan doen om die slachtingen te stoppen.

Hij noemt het fascisme.

Zijn krant, de FAZ, zegt: de vraag was ongelukkig, maar de Russische zaak is intimidatie, een aanval op de persvrijheid.

Pieter: Persvrijheid, dat is een groot woord.

In mijn tijd hadden we kranten, maar die waren vaak gebonden aan de macht.

Een journalist die te veel vroeg, kon in de gevangenis belanden.

Maar dit, een internationale lijst, dat klinkt als een moderne vorm van vogelvrijverklaring.

Tim: Ja, precies.

En het raakt ons allemaal.

Want als een journalist niet meer veilig een vraag kan stellen, dan kunnen wij als burgers niet meer weten wat er echt gebeurt.

Jij, luisteraar, jij wilt toch ook weten wat er in de wereld speelt?

Dat is waarom dit nieuws belangrijk is.

Pieter: Zeker, Tim.

Maar laat mij eens iets vragen: wat is de rol van die vraag?

Is het niet zo dat een verslaggever soms harde vragen moet stellen om de waarheid te achterhalen?

In mijn tijd stelden wij vragen aan kooplieden over hun ladingen.

Soms waren die vragen ongemakkelijk.

Tim: Ja, en dat is ook hier het geval.

Martens wilde waarschijnlijk weten hoe Europa concreet kan helpen in de oorlog.

Maar zijn woordkeuze was slecht.

Hij zei 'het doden van Russen', en dat klinkt alsof hij alle Russen bedoelt.

Later zei hij: nee, ik bedoel militairen.

Pieter: Hm-hm.

Een woord kan een deur openen of juist sluiten.

Maar een arrestatiebevel voor een vraag, dat is wel een zeer zware deur.

Vertel mij, Tim, hoe kijkt men in 2250 naar zulke zaken?

Tim: In 2250 hebben we geleerd dat woorden machtig zijn, maar ook dat je ze niet met geweld moet bestrijden.

Wij hebben zoiets als 'vraagrecht': elke burger mag elke vraag stellen, zonder angst.

Het is een van onze fundamenten.

Maar we zijn ook voorzichtig met taal, omdat we weten hoe snel het kan escaleren.

Pieter: Vraagrecht, dat klinkt mooi.

Maar hoe zit het dan met verantwoordelijkheid?

Een vraag moet toch ook weloverwogen zijn?

In mijn tijd, op de beurs, kon een roekeloze vraag een heel bedrijf doen wankelen.

Tim: Zeker, Pieter.

Martens verdedigde zich door te zeggen: ik vroeg hoe Europa het doden van moordenaars kan steunen.

Hij wilde duidelijk maken dat hij het over militairen had.

Maar de schade was al gedaan.

En Rusland gebruikte dat om hem te intimideren.

Pieter: Intimidatie, dat is een woord dat ik ken.

In mijn tijd probeerden sommige heren ook anderen de mond te snoeren met dreigementen.

Maar een internationale lijst, dat is een nieuw niveau.

Zeg mij, Tim, is dit nieuw in jullie tijd?

Tim: Nee, het is een oud patroon.

Machthebbers gebruiken altijd middelen om kritische stemmen te stoppen.

Maar wat mij raakt, is dat deze journalist een filmpje deelde van een oma die wacht op reddingswerkers voor haar kleinzoon onder het puin.

Dat maakt het heel persoonlijk.

Pieter: Ja, dat beeld spreekt tot het hart.

In mijn tijd zag ik ook moeders wachten bij de haven op hun mannen die nooit terugkwamen.

Maar een vraag die leidt tot een opsporingslijst, dat is een teken dat woorden gevaarlijk kunnen zijn.

Tim: En dat is precies waarom we dit vandaag bespreken.

Luisteraar, dit nieuws gaat over jouw recht om te weten.

Als journalisten bang zijn, dan hoor jij misschien niet meer het hele verhaal.

En dat is zorgelijk, in elke tijd.

Pieter: Zeker.

Maar laten wij ook de taal eens bekijken.

Tim, jij zei 'waag het niet'.

In mijn tijd zeiden wij: 'het is een hachelijke onderneming'.

Maar 'waag het niet' is krachtiger, vind ik.

Tim: Goed punt, Pieter.

'Waag het niet' is een uitdrukking die je gebruikt als je iemand waarschuwt.

Het betekent: durf het niet te doen.

In het nieuws zei Martens: 'Waag het niet om te vragen.' Dat is een sterke zin, toch?

Pieter: Zeer sterk.

Maar hoe kunnen wij dit gebruiken in een normale zin?

Stel: 'Waag het niet om te laat te komen.' Of beter: 'Waag het niet om de waarheid te verbergen.' Zie je, Tim, het is een waarschuwing.

Tim: Precies.

En dat is een handig patroon voor jou, luisteraar.

'Waag het niet om...' is een directe, krachtige manier om iemand te waarschuwen.

Maar wees voorzichtig: het klinkt streng, dus gebruik het met mate.

Pieter: Hm-hm.

En nu terug naar het nieuws.

Wat betekent dit voor de persvrijheid, Tim?

Is dit een op zichzelf staand geval, of zien wij een patroon?

Tim: Het is zeker een patroon.

Rusland probeert buitenlandse journalisten te intimideren.

Maar de FAZ blijft achter Martens staan.

Dat is moedig.

En andere journalisten steunen hem ook.

Want als één journalist valt, dan vallen wij allemaal een beetje.

Pieter: Een patroon, ja.

In mijn tijd hadden wij ook te maken met landen die de pers de mond wilden snoeren.

Maar een journalist die een kritische vraag stelt, is geen misdadiger.

Dat is zijn plicht.

Tim: Precies.

En dat brengt mij bij het woord 'haatzaaien'.

Dat is een juridische term.

Het betekent: woorden gebruiken die haat of geweld aanwakkeren.

Rusland zegt dat Martens dat deed, maar hij stelde alleen een vraag.

Pieter: Hm-hm.

Maar die vraag was wel scherp, Tim.

Hij vroeg over het 'doden van Russen'.

Dat is een zware formulering.

Zelfs al corrigeerde hij zich meteen.

Tim: Ja, dat was ongelukkig.

Maar het verschil is groot tussen een vraag stellen en echt oproepen tot geweld.

Martens wilde duidelijk maken dat Oekraïne hulp nodig heeft om zich te verdedigen.

Pieter: En toch, in mijn tijd zouden wij zoiets nooit letterlijk opschrijven.

Wij gebruikten meer omzichtige woorden, zoals 'het stoppen van de vijandelijkheden'.

Maar de wereld is directer geworden, merk ik.

Tim: Zeker, en dat heeft voordelen.

Maar het woord 'correspondent' is ook interessant.

Dat is iemand die vanuit het buitenland verslag doet.

Martens is correspondent voor de FAZ in Zuidoost-Europa.

Pieter: Ah, een correspondent.

In mijn tijd hadden wij ook correspondenten, maar zij stuurden brieven per schip.

Nu gaat alles via de elektrische draad, neem ik aan.

En in jouw tijd, Tim?

Tim: Wij hebben 'temporal storytellers', mensen die verslag doen vanuit verschillende tijden.

Maar het basisidee is hetzelfde: ooggetuigen zijn en de wereld uitleggen.

En dat is precies wat Martens probeerde.

Pieter: Maar er is nog een woord dat mij bezighoudt: 'intimidatie'.

Dat betekent: bang maken om iemand te laten zwijgen.

Rusland zet hem op een lijst, zodat hij bang wordt en stopt met kritische vragen.

Tim: Ja, en dat werkt soms.

Maar niet bij Martens.

Hij blijft schrijven.

Dat zie je ook in zijn reactie op X.

Hij zegt: 'Rusland dat burgers vermoordt, is prima.

Maar waag het niet om te vragen...'

Pieter: En dat brengt ons terug bij die uitdrukking.

'Waag het niet om...' is een waarschuwing.

Maar het kan ook ironisch gebruikt worden, zoals hier.

Hij doet alsof hij de woorden van Rusland herhaalt, maar eigenlijk bekritiseert hij hen.

Tim: Goed gezien, Pieter.

En voor de luisteraar: 'waag het niet' is een sterke manier om te zeggen dat iets absoluut niet mag.

Je gebruikt het als je boos of ernstig bent.

Bijvoorbeeld: 'Waag het niet om dat geheim te vertellen.'

Pieter: Of beter: 'Waag het niet om de waarheid te verdraaien.' Dat is een nuttige zin voor elke journalist, denk ik.

Maar laten wij niet vergeten dat dit ook een vorm van moed is.

Martens weet dat hij risico loopt, maar hij doet het toch.

Tim: En dat is precies wat persvrijheid betekent.

Het is niet alleen het recht om te schrijven wat je wilt.

Het is ook de plicht om vragen te stellen, zelfs als de machtigen dat niet prettig vinden.

Pieter: Maar Tim, is er in jouw tijd geen censuur?

Ik hoor wel eens verhalen over totalitaire systemen in de toekomst.

Hoe gaan jullie daarmee om?

Tim: Wij hebben nog steeds landen waar de pers niet vrij is.

Maar er is ook een groot verschil: wij kunnen verleden en toekomst vergelijken.

En dat maakt duidelijk hoe waardevol vrije journalistiek is.

Zonder die vrijheid verliezen wij de waarheid.

Pieter: En dat is precies waarom dit nieuws belangrijk is voor jou, luisteraar.

Het gaat niet alleen om Rusland of Duitsland.

Het gaat om het recht om vragen te stellen, waar ook ter wereld.

Tim: En dat recht moeten wij beschermen.

Martens' vraag was misschien ongelukkig geformuleerd, maar de reactie van Rusland is buiten proportie.

Een arrestatiebevel voor een vraag is gevaarlijk.

Pieter: Zeker.

En dat brengt mij bij een ander woord: 'buiten proportie'.

Dat betekent: overdreven, niet in verhouding.

Je kunt zeggen: 'Zijn woede was buiten proportie.' Of beter: 'De straf was buiten proportie voor de overtreding.'

Tim: Mooi voorbeeld.

En dat is een handige uitdrukking voor B1-luisteraars.

Als iets niet in verhouding is, dan is het buiten proportie.

Gebruik het als je iets overdrijft.

Pieter: Maar Tim, wat kunnen wij nu doen als luisteraar?

Wij zijn geen journalisten.

Hoe kunnen wij persvrijheid steunen?

Tim: Goede vraag.

Je kunt kritisch lezen en delen.

Je kunt ook steun betuigen aan journalisten die gevaar lopen.

En vooral: blijf nieuwsgierig.

Vraag altijd door, net als Martens deed.

Pieter: En dat is een les die ook in mijn tijd geldt.

Wij moeten niet zwijgen uit angst.

Want als wij zwijgen, dan wint de angst.

En dat mogen wij niet laten gebeuren.

Tim: Precies.

En daarom doen wij dit ook, Pieter.

Wij praten over het nieuws, zodat het niet vergeten wordt.

En jij, luisteraar, jij kunt dit gesprek voortzetten met vrienden of familie.

Pieter: Ja, praat erover, stel vragen, en wees niet bang om je mening te geven.

Dat is de kern van een vrije samenleving.

En dat is iets wat wij allemaal kunnen doen.

Tim: En als je meer wilt weten over dit onderwerp of andere verhalen, kijk dan op nieuwsdoordetijd.com.

Daar kun je reageren en jouw vragen stellen.

Wij lezen alles.

Pieter: En wie weet, misschien bespreken wij jouw vraag in een volgende aflevering.

Tot die tijd, blijf nieuwsgierig en blijf vragen stellen.

Dat is de beste manier om de wereld te begrijpen.

Tim: Dank je wel, Pieter.

En dank aan jou, luisteraar, voor het meedenken.

Tot de volgende keer bij Nieuws door de Tijd.