De Regel van de Vertaling: Waar Betekenis Vastloopt

Rick, je zit in Chiang Mai, waarschijnlijk met een Thaise koffie naast je laptop, en je probeert alweer een toon te raken die je niet hoort.

Die frustratie ken je.

Maar weet je wat mij opvalt?

Jij bent de ultieme A-tot-B-leerling, maar je hebt één voordeel dat de meeste studenten niet hebben: jij weet hoe het voelt om aan de andere kant te staan.

Jij hebt ooit een jaar bij Buitenlandse Zaken gezeten, dus je weet hoe het is om te vertalen voor een publiek dat geen woord van je moerstaal spreekt.

En nu, met die blauwe harige Luuk naast je, probeer je Thai te doorgronden terwijl je Nederlandse nuchterheid je in de weg zit.

Vandaag wil ik het hebben over de regel van de vertaling.

Niet over woordenlijsten of grammaticaregels, maar over het moment waarop je brein zegt: 'dit is hetzelfde als in het Nederlands', en je keihard op je bek gaat.

In het Thais zijn de tonen niet versiering, ze zijn de betekenis.

Als jij 'maa' zegt met de verkeerde toon, zeg je niet 'kom' maar 'hond'.

En dan sta je daar, met je Haagse directheid, te roepen dat de hond moet komen terwijl je eigenlijk bedoelt dat iemand naar je toe moet lopen.

Verdomme, dat is precies hetzelfde probleem als Nederlanders die 'the English trap' ingaan: ze denken dat ze iets zeggen, maar de ander hoort iets totaal anders.

In het Nederlands heb je hetzelfde fenomeen, maar dan subtieler.

Neem het woord 'eigenlijk'.

Als jij zegt 'ik ben eigenlijk moe', dan zeg je niet dat je moe bent, je zegt dat je moe bent maar dat je het niet wilt toegeven.

Dat is geen letterlijke vertaling, dat is een culturele laag.

En dat is wat jij mist als je alleen naar de woorden kijkt.

Jij bent gefascineerd door de onderliggende structuren van samenlevingen, dus je weet dit.

Maar als je Thai leert, moet je diezelfde blik op de taal zelf richten.

Niet vragen: 'hoe zeg ik dit in het Thais?', maar: 'wat bedoel ik eigenlijk, en hoe drukt deze cultuur dat uit?'

Laat me je een paar woorden geven die je vandaag kunt gebruiken, niet als losse vocabulaire maar als gereedschap voor dit inzicht.

Ten eerste: 'de vertaling' – dat is het woord voor translation, maar ook voor de daad van het overbrengen.

Dan 'de betekenis' – meaning, maar niet alleen van woorden, ook van stiltes.

En 'de omzetting' – dat is het omzetten van de ene vorm naar de andere, zoals jij je productie-apps omzet van idee naar code.

Vervolgens 'de valkuil' – de valkuil, de valkuil van letterlijk vertalen.

En 'de toon' – die ken je al, maar in het Thais is het levensbelangrijk.

Tot slot 'de gewaarwording' – dat moment dat je voelt dat je iets begrijpt zonder te weten waarom.

Grammaticaal gezien wil ik je meenemen naar iets simpels maar diep: het werkwoord 'zijn' in het Nederlands is niet altijd hetzelfde als 'zijn' in het Thais.

In het Thais gebruik je vaak geen koppelwerkwoord, je zet gewoon twee dingen naast elkaar.

'Ik moe' in plaats van 'ik ben moe'.

Dat is niet slordig, dat is een andere manier van denken.

Jij hoeft niet te denken in termen van 'zijn', maar in termen van 'staat'.

En dat is precies wat jij al zei over fluency: het is geen niveau, het is een toestand van je zenuwstelsel.

Dus als je Thai oefent, probeer dan niet te vertalen, maar probeer te voelen hoe de taal denkt.

Laat het Nederlands even los, ook al is het je moerstaal.

Ik weet dat je geen bullshit-tussenzinnen wilt, dus ik zeg het rechtstreeks: jouw probleem is niet dat je de woorden niet kent.

Je probleem is dat je brein blijft zoeken naar de Nederlandse structuur.

En dat is dezelfde fout die Nederlanders maken als ze Engels praten: ze denken in Nederlands en plakken er Engelse woorden aan vast.

Jij doet dat nu met Thai, maar dan met tonen erbij.

Shit, dat is nog erger.

Dus mijn uitdaging voor vandaag: probeer één zin in het Thais te zeggen zonder hem eerst in je hoofd in het Nederlands te maken.

Laat de woorden direct uit je mond komen, ook al voelt het alsof je valt.

Die val is de omzetting.

En onthoud: die blauwe Luuk heeft vast een biografie waarin hij ook ooit iets niet begreep.

Laat hem je inspireren.

Tot morgen, Rick.