Verdieping: 26 t/m 28 oktober

Stel je het volgende voor.

Je zit op een zaterdagmiddag lustig op een kringverjardig.

Je eten stukje apeltaart, je drinkt van die slappe filterkoffie uit zo'n plastiek beegertje.

En ineens, echt totaal uit het niets, beweert je om, terloopt dat de holokhoost in zijn insgezet.

Ja, echt een bizarre moment.

Precies. Wat doe je dan?

Ga je schreeuwen, gooi je die hete koffie over de tafel, of doe je helemaal niets.

Net als 90% van de mensen in zo'n kamer, waarschijnlijk zou doen.

Dat is inderdaad de grote vraag.

Vandaag onderzoek we waarom onze brein eigenlijk keihard geprogrammeerd is om die beleefde routinez en de lieven vrede te beschermen,

zelfs als dat, ja, compleet en kostegaat van de objectieve realiteit.

Welkom bij deze diepe duik in de meegenismen van ons sociale gedrag.

We hebben vandaag een best wel onverwachtig verzameling bron voor je klaar liggen.

Sierke weten heel onverwacht zelfs.

Ja, we analyseren namelijk een riks reddit voor halen.

En het leuk is, ze zijn er spronkelijk geschreven in heel toegankelijk bij een niveau Nederland.

Dus puurbedoeld voor mensen die de taal nog aan het leren zijn.

Klopt.

Maar te schrijven heeft onbedoeld een soort van ongevielterde en briljantenspiegel van de Nederlandse samenleving gecreëerd.

En die eenvoud.

Dat is nou net de kracht van deze teksten.

Kijk, omdat ze zich niet kunnen verstoppen achter allebei in gewikkeld akademisch jargon,

moeten ze wel direct naar de essentie van ons menselijk gedrag.

Ja, geen ruimte voor verbloemenen worden.

Exakt.

We gaan vandaag kijken daar twee heel specifieke uitersten uit deze verhalen.

Het ene speelt zich af in een behoorlijk benouder woontkamer in een Rotterdamse volksbeurt.

En die andere?

De andere verhaal brengt ons naar een middelgrote supermarkt in leiden.

En wat deze twee ogenschrijelijk totaal verschilende verhalen met elkaar verbindt,

is de manier waarop de onzichtbare sociale script die wij taagelijks blindlingsvolgen in eens prusk worden verschuurd.

En de centrale missie voor ons vandaag is uitvogelen wat er dan psychologisch gebeurt.

Op een moment dat zo'n script brekt.

Hoe gaan we in heemels naam om met dat soort bizarre verstoringen in onze ogenschijnlijk saaierotines?

Precies.

Laat we direct in die eerste situatie duiken, daarin Rotterdam.

De setting is de klassieke Nederlandse verjaardig.

De kamers in het propvolf u ziet de mensen staan wat ongemakkelijk in de deur opening.

Zij gaan retten er ook van buiten mengt zich met die geur van filterkoffie.

Een ritueel dat we echt allemaal kennen toch?

Zeker.

Het is allemaal heel gewoon.

En we volgen in dit verhaal Rick een lerar Nederland die op bezoekers bij zijn neef.

Alles is veilig, een routineus, tot dat een zeker gerrit, dat de man met de pet en de luidestem

besluit om een figuurlijke bomb te drappen.

En wat voor hen?

Ja, gerrit verkondigd luidkills dat het dagboek van Anne Frank Neb is.

Hij zou ergens op internet hebben gelezen dat het met een ballpen is geschreven,

puur en alleen maar geld mee te verdienen.

Ja en wat er op dat moment in die kamer gebeurt is eigenlijk een perfecte kestery van cognitieve dissonatie.

Maar ook van drie balen dynamiek.

Oké, laten we dit eens uitpakken, want wat doet er precies?

Nou, Rick die spreekt natuurlijk deels vanuit zijn broep zeer als lerar.

Hij probeert heel kam de feiten te benoemen, hij wijst op, historisch onderzoek en bewijsmateriaal.

Gewoon heel redelijk.

Maar geredpikt dat natuurlijk niet?

Nee, geredwimbalt dat eigenlijk gewoon lachend af.

Voor hem is het allemaal onderdeel van een veel groter complot.

Maar wat we vervolgens zien bij de rest van die familie, dat is essentieel voor ons begrip van groepsgedrag.

Want zij doen helemaal niks toch?

Vrij wel niets, nee.

Dit neef, de gast hier eigenlijk, haalt simpelweg zijn schouders op.

En een tante mond, want alleen maar niets in het trond van oog gered toch.

Wacht even heen, moet ik echt even in haar kwar, dat minimaliseren is dat niet gewoon een heel chic word voor pure laughheid.

Hoe voelt het wel ja?

Ik lees dat fragment en ik denk echt, we geven deze mensen nu een soort vrijbrief door het groepsdynamiek te noemen.

Maar ze laten Rick daar gewoon compleet in de kou staan.

Waarom trekt er in heem ons nam niemand ingreend als iemand de geschiedenis staat te herschrijven aan de salon te aanvol?

Ik snap je frustratie helemaal.

Het voelt inderdaad als lafheid, maar kijk, evolutionair gezien is dit gewoon een overlevingsmegenisme.

Hoe bedoel je dat precies?

Ons bruin is evolutionair gezien veel ouder dan, zeg maar ons moderne concept van historische waarheid.

Voor onze voorouders was het behouder van kohezi binnen de stamp letterlijk een kwestie van leven of dood.

Oh, dus de stamp bij elkaar houden is belangrijker dan gelijk hebben?

Als je ruzien maakt met een stamp lit en je riskeerde verbanding in de prehistorie betekenen dat gewoon dat je stierf.

En dat ooroudermegen is met trekt op dat moment in die Rotterdamse woonkamer inwerking.

Pizar eigenlijk?

Ja, want de draging voor de groep is op dat moment niet te leugen van Gerrit.

De onmiddellige draging is de escalatie van het conflict dat Rick probeert aan te gaan.

De familie kies dus heel onbewust voor die tribale stabiliteit en niet voor de abstracte waarheid.

Het is zoals op de familie vergeert als een soort immuunsysteem.

Maar in plaats van dat dat immuunsysteem het virus aanvalt en het virus is in dit geval dan de desinformatie van Gerrit,

valt het immuunsysteem de koort aan.

Dat is een hele mooie analogie.

Ja, toch. En Rick is dan de koort.

Hij is de gene die de temperatuur in de kamer ineens doet stijgen, hij maakt het ongemakkelijk.

Dus sluit het immuunsysteem hem gewoon buiten om die temperatuur weer om laag te krijgen.

Dat is echt een eisensterker manier om het uit te kijken.

En in de Nederlandse cultuur hebben we eruit trouwens een heel specifiek haast heilig wapen voor.

Gezelligheid.

Precies, gezelligheid.

Gezelligheid wordt in dit verhaal eigenlijk keihard ingezet als een instrument voor conformiteit.

Het dwingt iedereen in die kamer om de rimpels in de realiteit heel snel weer glatt te streik.

En de schrijven van dit verhaal, die illustreerde fysieke reactie van Rick op die uitstooting heel treffend.

Ja, dat wil maar ook op die details.

Ja, de koffie in zijn plastic bekenetje lijkt voor hem en eens koud.

En hij ruipt die mufvisig rette er ook veel scherper dan ervoor.

Zang wangen beginnen te gloeien?

Het zijn liggen om gaat letterlijk in de vecht of vluchtstand.

Omdat die sociale uitsluiting is een fysieke gevaars in je leert aan zijn brein.

Precies.

Hij realiseert zich daar dat de hele verdering van zijn realiteit, dus het onderwijs van feite aan leerlingen in deze kamer, totaal geen waarde heeft.

De spanning wordt gewoon ontraagelijk voor hem.

En dus kie is de rik uiteindelijk voor de vlucht.

Het pakt zijn jas, zegt tegen zijn neef dat hij dit wijgert aan te horen en er loopt weg.

Maar niet voor dat hij de deur dichtrekt, toch? Hij zich nog een ding.

Ja, dat klopt.

Hij advisiert Gerrit om zijn informatie de volgende keer niet van op scuren websites te halen, maar om het gewoon in een echtboek te zoeken.

In de echte wereld.

Pat, en hoe reageert Gerrit erop?

Dat is het veel zeggen er aan.

Gerrit antwoordt niet.

Hij staart alleen maar zwijgend in zijn koffiebeker.

Wat de rik hier doet, door op de staan en fysiek weg te lopen, is eigenlijk het tobreken van die cyclus van medeplichtigheid.

Je bedoelt dat als hij was blijven zitten, hij heeft een soort van had geaccepteerd.

Exact.

Als je in een ruimte blijft, waar de waarheid zo'n geweld wordt aangegaan en je spreekt je niet uit, dan leg je die meer je implicit die nieuwe falsere eliteit.

Rik accepteert liever de omiddelijke sociale straf, dus het buitengesloten worden van de familie.

Om zijn eigen cognitieve in tegen die tijd te behouden.

Hij staat buiten in de koude lucht, letterlijk.

En dan herinnert hij zich de woorden van zijn oude geschiedenisleraar, dat ziet dat want ik heel mooi.

Twijfel is goed, maar zoekt dan wel de feiten.

Dat is eigenlijk de perfecte samen van ik van zijn strijd.

Dat is ook wel de kern van de mentale belasting in onze huidige tijd, niet waar ik bedoel.

We hebben toegang tot zoveel informatie, maar we moeten constant zelf de schijtsrecht herspelen.

Rik illustreert heel goed hoe een zam die rol eigenlijk kan zijn.

Zeker.

Hij kies de voormde bewakker van de feiten te zijn, ook als dat ten koste gaat van zijn eigen comfort en zelfs een familiebande.

Dat laat zien dat voneerde fundamentele pijlers van de realiteit, zoals historische feiten in dit geval, worden aangevallen,

dat het sociale script dan ongeschikt moet worden gemaakt aan de waarheid.

Omdat we anders de weg helemaal kwijt zijn.

Ja, dus ga de vond het maar mee bewegen met Gerrit, is op de lange termijn gewoon veel groter voor onze samenleving dan een gruïneerde zaaddag middag.

Absoluut.

Riks familie laat ons dus duidelijk de donkere kans zien van het cramp achterg vasthouden aan het omzichtbare beleefde script.

Het toel laten van schadelijke leugens puur om de swermer gezet te houden.

Precies.

Maar, en dit is een interessante vraag, is het breken van dat script altijd een tragische of feianderen gebeurt in eens?

Laat het weer de medaille eens omdraaien.

En dan gaan kijken naar een scenario waarin het script daar eigenlijk om smekend om verschuurt te worden.

We laten de bedoemde woonkamer in Rotterdam achter ons en verplaatsen de lente naar een supermarkt in Leiden.

En de context verandert hier drastisch, we gaan van de besloten privates veer naar de openbare ruimte.

En de ongeschreven en in dit geval zelfs heel streng geschreven regels hebben een compleet andere karakter.

Ze dienen hier niet meer de stampcohezi.

Nee, ze dienen de openbare orde en vooral de higiene.

Oké, dus we staan naast sam.

Een jonge kasjaren in een groensgoord.

Het is een volstrekt monotonowoensdagmiddag.

Je hoort het gezoon van die supermarktkoelingen, de geur van afbakbroodjes hangt in een lucht, de klok tikt tergenglangzaam.

Alles verloopt via een heel verspelbaar saai-algeritmen.

Tot de automatische schuifdeur open gaan.

Ja, dat komt een oude mevrouw binnen, met een best wel opvallende rode hoed op.

Ze wandelt rustig naar de kassa met haar boodschappen tas.

En dan ziet ze al meneens iets absurd.

De tas beweegt.

En we spreken hier niet over een lichte trilling door de winters.

Er zit overduidelijk een heel dier bij haar.

Dat z'n prachtig bravna.

En die oude mevrouw zich bloed serieus.

Nee hoor, hij zit niet in de tas.

Hij zit erop.

Het moment van de grote ontheuling.

Ja, een massieve rode kater met een luidhoog.

Hij het max.

En hij stapt rechtstreeks uit of die ver gezegd van de tas zo de tonbouwkop.

Waarop Samen regiert, precies zoals haar is aangeleer door haar baas.

Totale paniek over het protocol.

Want die gezegd zijn streng verboden in de supermarkt natuurlijk.

Uiteraard.

Maar de bevrouw verdedigt de aanwezigheid van de katt.

En haar argument is, hij vangt muizen.

En dan voordat Samen ook maar de kans krijgt om haar baas te bellen

om de regels te handraven gebeurt het ontdektbare.

Max de kater zit even later in een hoek van de winkel.

Met een datwerkelijke heel versen dode muis in zijn bek.

En kijk, dit is nou het kantelpunt van dit hele verhaal.

Dit is de ultieme test van het systeem.

Hier is waar het echt interessant wordt.

Hier ben ik de draat ook even kwijt als ik naar de Nederlandse cultuur kijk.

Want Nederlanders zijn toch echt de wereldkampioen regeltjes maken en volgen.

Toch?

Ja.

Je zou dus verwachten dat op het moment dat er een levende katt met een dooyermuist tussen de krentenbollen zit.

Dat de keuringsdienst van warren wordt ingefloog en de hele boel per direct wordt verzekeld.

Maar in plaats daarvan escalert het helemaal niet in een van de higieneen en dramaen.

Waarom stort het systeem hier?

In Godstnam niet in.

Zoals de teorie van strikte regel na leven zou verstellen.

Omdat goed te begrijpen, moeten we eigenlijk kijken naar een andere,

heel fundamentele pijlen van de Nederlandse sociologie.

En dat is het concept dat we gedogen noemen.

Gedogen ja.

Natuurlijk.

Het is de pragmatische tolerantie van een overtreeding.

Simpelweg omdat het strikt handhaven van de regel op dat moment zou leiden tot een veel slechte resultaat,

dan het gewoon door de vinger zien.

Oké.

Kijk, Sam is in dit verhaalde belichthameing van de Theorie.

Regel is regel.

Maar dan stapt haar collega Tom, een grote man met een baart de zijnen binnen.

En Tom, die is de belichthameing van de praktijk.

Want Tom ziet die kat.

Hij ziet die dode muis.

En hij pak niet z'n portafone om een manager te bellen.

Nee, hij past keihard in lachen uit.

Precies.

Want Tom begrijpt voorborgen realiteit van die specifieke supermarkt.

Een realiteit die Sam blijkt maar totaal ontgaan was.

Welke realiteit?

Hij ligt daarnaar uit dat de winkel al wekenlang zucht onder een immensen muizenplaag.

Maar dat de bedrijfsleider dit angstvallig geheim probeer het te houden.

Wat geindelijk om reputatiesgade in sluiting te voorkomen.

Wow.

Het formalische systeem, dus de ongediette bestrijding en de hygieneenregels voor het hoofdcontor, dat had al lang gevaald.

Wat de oude bevrouw en maks de kater daar aanboden, was eigenlijk een illegalen,

maar uiterst effectieve parallelle oplossing.

Ze lossen letterlijk het probleem op dat de regels zelf niet kon oplossen.

Exact.

En dat is dus waarom Tom lacht.

Hij wicht heel snel de voormele regelgeving af tegen de geautische, maar welwerkende realiteit voor zijn neus.

Gedogen voor eis nou eenmaal dat je de geest van de wet boven de letter van de wet plaatst.

Ja, de letter zegt geen kat in de winkel.

Dat is onhygienisch.

Waar de geest zegt, we moeten nu van die muizen af, van die zijn nog onhygieningser.

In de raad.

Tom dekonstruiert het protocol daar gewoon te plekken.

Marks die volgens het strakskrip van Sam de ultieme indringer was,

ondergaan direct een soort maagische transformatie.

Hij wordt de absoluut de held van de voedsachmiddag.

Hij ligt er op de toombank en spin zo luid als een kleine motor.

Het contrast tussen Sam en Tom vind ik echt fascinerend.

In het eerste verhaal zagen we dat Rick alleen stond,

omdat hij juist weiger de meterbouw met een leugen.

En hier staat Sam in eens alleen,

maar dan juist omdat ze tustig vasthouden aan de regels.

Het is een hele scherpopsevatie.

Ze wijgen de eerste instantie gewoon om meterbouw met de absurditeit.

Ze raakt hele man de controle kwijt omdat ze niet kan accepteren

dat de werkelijkheid zich simpelweg niets aantrekkt van het handboekje dat zij het geleerd.

Je zou kunnen zeggen dat Sam leidt aan een heel milde vorm van institutionele blindheid.

Kijk, we worden allemaal opgeleid om te geloven dat als we de procedur is maar exact volgen

van de aantal set, de uitkomst altijd optimaal is.

Maar de wereld is rommelig.

De wereld houdt zich niet altijd aan een procedur.

Een vergevanderen.

Tom vertegenwoordigd hierin het bestef dat regels gereedschappen zijn.

Het is geen religie.

En we neerden gereedschappen niet werkt.

Nou ja, dan gehoord je het op zijn gebruik iets anders.

Zelfs als dat een grote rode cater met een luidogis.

Precies.

Het verlicht de kochnitieve last enorm als je kunt accepteren dat sommige problemen zich

nou helemaal beter laten oplossen door de gauw als even te omarmen,

dan door gevoerzeerd de orde te willen bewaren.

En Sam, die wordt uiteindelijk minder gedwongen te kaputuleeren.

De oude mevrouw roep nog vrolijk bij het weggelopen dat ze de volgende dag weer langskomt met Max.

En Sam schent verslagen, maar het gelijkertijd ook helemaal gebiologieerd de rest van de boodschappen.

Het mooiste is nog wel de epilogue van dit fragment vind ik.

Ja.

Want wanneer Sam die avond thuis komt en de hele absurditeit van de dag aan haar vriend vertelt,

regiert hij niet met verontwaardiging over de overtreede protocolen of met paniek.

Nee.

Hij lacht gewoon en zegt, het is typisch leiden.

Hij kadert het direct in als een soort local, volkloristisch avontuur.

En daar verliest het incident meteen zijn dreiging.

Het narratief verandert, het is op eens geen brug in het veiligheidsprotokolle meer.

Het is gewoon een hele leuke anecdote te geworden.

En dat verandert ook de psychologische naseep verzam.

Ja.

Waar rik de Rotterdamse woonkamer verliet met een loodswaarge moed, omdat hij de confrontatie aan moest gaan,

beschrijft de bron dat Sam die avond in slaapvat met een glimlag op haar gezicht.

Ja.

De verstoring van haar dagelijksen, zeg maar, wel het saaioroutine bleek helemaal geen betrijging.

Het was juist een broodnodige injexie van onverspelbaarheid in een ander totaal levenloze werkwerk.

We kijken hier dus eigenlijk naar twee volstrekt tegenover gezellige manier om om te gaan met het breken van zo'n socialskript.

Aan de ene kant de eiseren noodzaak om je hak in het zand te zetten voor de waarheid.

En aan de andere kant de kunst om je protokolus om gewoon lekker los te laten en te lachen om de gaals.

Dat is de kern.

Maar hoe rijmen we die tweeningen met elkaar?

Wat nemen hier een goedstam uit mee als je morgen eenzelfde voordeer weer uitloopt en we onderdeel wordt van die grote dreine maatgepij?

Nou, ik denk dat de synthese hiervan ligt in het ontwikkelen van situationeel bewust zijn.

Oké, regel het een stoel?

Ons vermogen om succesvol te navigeren in een bestal complexe wereld hangt af van onze flexibiliteit.

Je moet de wijsheid hebben om onderscheid te maken tussen de kernwaarden die volstrekt ononderhandelbaar zijn.

En de procedurelen regels die slechts dienen om de boelen een beetje georganiseerd te houden.

Dat is een heel belangrijk verschil.

Ja, rek liet ons heel duidelijk zien dat wanneer objectieve feiten en persoonlijke integriteit op het spel staan, het conformeren aan de groep dan schadelijk is.

Op zo'n moment moet je het conflict gewoon durven aangaan.

Ook al actieveert dat al je biologische alarm bellen en doe je het liefste lieve vrede bewarem.

Omdat een leugen daar het weevsel van de realiteit zelf aan taast.

Je kunt niet toestaan dat de geschiedenis wordt herschreven voor de gezelligheid.

Maar in het geval van samen stonden er geen fundamentelen maatschappelijke feiten op het spel.

Dat was slechts een ijgijne protocol in een winkel die geparredelijk zou genoeg al enorm on ijjgijnis was geworden door een verborgen muizenplag.

Ja, de regels werkte daar al niet meer.

In de daad.

En op zo'n moment is rigiele blijven vast houden aan de regels niet alleen volstrektzinnloos.

Het onnemt je dus ook de mogelijkheid om de humorderen in te zien en de pragmatische oplossingen van de realiteiten om armen.

De waare intelligensie zit in het weten wanneer je het panzer van de strijde moet aantrekken, zolat ik deed.

En wanneer je juist die ontspannen pragmatische blik van tom moet aanemen.

Dat is echt een ontzettend krachtige manier om je eigen morele en sociale kompas af te stellen.

We hebben een flinke conceptuele reis gemaakt vandaag zeg.

Absoluut.

We begonnen in die benouden naar kouderroog ruikende woonkamer,

waar we zagen hoe het bewakken van de waard een gruwelijke enzame taakom zijn als het immuunsysteem van de lieven vrede in werking te reden.

En vervolgens naviguierden we naar de geur van vers afgepakken brood,

waar we leerden dat vormelen regels soms simpelweg het onderspit moeten delven tegenover het brillante, rommelige pragmatisme van een werkende oplossing.

En dat allemaal vergeet dat niet ontleend aan verhalen die primer bedoeld waren om experts en studenten te helpen met hun Nederlandse zinsbouw.

Onverstelbaar toch?

Ja, het bewijs maar weer dat de fundamenten van de psychologie en de sociologie echt altijd door de kieren van ons taal gebruikzijpel.

Hoe eenvoudig te zinnen ook geformuleerd zijn, het menselig gedrag zit er altijd in.

Schittigend.

Om dit alles af te sluiten willen we jou de luisteraar achterlaten met een klein gedachte experiment.

Gewoon weet je wel iets om even op te kouwen, terwijl je straks zelf weer meerdrijd in je eigen voorspelbare routine.

Ja.

Mijn denk dit is voor jezelf.

De volgende keer dat jij je in een volstrekt allerdage situatie bevindt.

En het script wordt plotseling compleet uit het raam gegooid door een gekke opmerking of een bizarre gebeurt in is.

Hoe reageert jouw interne systeem dan?

Schiet je in de overlevingstand?

Voel je meteen de drang om de boel omiddelig glad te streik om de stampcoheesie te bewaren.

Schiet je in de stress omdat de regels ineens niet gekloppen.

Of ben je in staat om echt rasend snel te evalueren of dit het moment is om de barricade op te gaan voor de feiten.

Of het moment om simpelweg achterover te leunen en de absurditeit van het menselijk bestaat om armen.

Jouw reactie op dat ene onverwachte moment bepaalt het eigenlijk niet alleen de swer van die middag,

maar de realiteit waarin je het heeft.

Blijf scherp, blijf flexibel.

En onthoud vooral niet elke kat op de toonbank hoeft een crisis te zijn.

Dank dat hier was voor deze deepduik.

Tot de volgende.