Verdieping: 14 oktober

Ja, gewoon zodra de weerman ook, maar een iets zwaarmere hersen.

Ja, dat is echt een hele goeie vraag.

En wat heeft die drang naar pakkenpasta in hamsteren te maken

met de miljoenboetes die de Nederlandse overheid aan asielzoekers betaalt?

Nou, meer dan je zou denken, eigenlijk.

Welkom. Vandaag duiken we in onze obsessie met controle.

We nemen weer een diepe duik in recente fascinerende gesprekken uit de actualiteit,

speciaal voor jou.

En we gaan kijken hoe we reageren als de realiteit onze strakke planning

compleet in de war schopt.

En daarvoor gebruiken we dus doodnormaal gesprekken.

Ja, van die gesprekken die je overal kunt opvangen.

Zeker. Van een groepje vrienden op een zonnig terras

die klagen over het verraderlijke najaarsweer tot een felle discussie

tussen collega's over een enorme verschuiving in ons asielbeleid.

En wat we vandaag aan ontdekken,

is dat de manier waarop jij en ik reageren op een onverwachte hittegolf,

dat dat dus opvallend veel overeenkomsten vertoont met hoe onze eigen

overheid probeert grip te krijgen op gigantische bureaucratische achterstanden.

Ja.

Het is eigenlijk de menselijke drang naar structuur die keihard botst

op een volledig onvoorspelbare wereld.

Oké, laten we dit eens uitpakken, want het is echt waanzinnig boeiend om via dit soort

schijnbaar simpele gesprekken de diepere volksaard te ontdekken.

Absoluut.

Laten we beginnen bij het weer.

Uit onze bronnen horen we een heel herkenbaar gesprek tussen drie vrienden.

Het is eind oktober, we naderen november,

en het weerbericht komt ineens met een bizar gegeven ding.

Ja, een hele onverwachte.

Ja, het wordt zonnig, het wordt warm en het blijft droog.

Er is zelfs sprake van een mogelijk warmterecord in november.

Wat op zichzelf natuurlijk al gek is.

En de reacties daarop in dat gesprek, die zijn echt fantastisch om te analyseren.

Zeker.

Ja, en meteen die typische verwarring.

Een van de vrienden geeft aan dat hij net een gloednieuwe winterjas heeft gekocht.

Oh, pijnlijk.

Ja, hij baalt er echt hoorbaar van.

Hij noemt het letterlijk zonde geld,

nu die jas volkomen werkloos in de kast blijft hangen.

Ja, dat snap ik ergens wel.

Maar aan de andere kant, een ander zegt ineens,

dat ze vorig jaar in oktober nog zonder jas in het Vondelpark zaten.

De seizoenen doen simpelweg niet meer wat we verwachten.

Nee, het Nederlandse weer is eigenlijk als een soort onvoorspelbare huisgenoot geworden.

Dat is een mooie vergelijking.

Je weet gewoon nooit wat hij gaat doen,

dus je hebt altijd maar een plan B en een plan Z klaar liggen.

En dat hoor je ook in dat gesprek,

ze schakelen direct naar crisismanagement.

Ze willen zondag naar terras, toch?

Precies.

Maar omdat ze dus weten dat half Nederland bij de eerste de beste zonnestraal

naar buiten rendt,

plannen ze uiterst pragmatisch om er al om 11 uur 's ochtends te gaan zitten.

Om 11 uur af.

Ja, puur om de meuten voor te zijn.

Kijk, dat is stap 1 van het herpakken van de controle.

Dat noem je de anticiperende planning,

maar ze gaan nog verder.

Ja, want wat als het gaat regenen?

Ja, als het dan toch onverwacht gaat regenen,

want ze vertrouwen het weerbericht ook niet helemaal meer,

dan ligt het noodplan wel klaar.

Ja, de kroeg in.

Precies de kroeg in, of anders naar de bioscoop,

of op zaterdag naar de markt struinen als backup,

alles is echt 3 dubbel ingedekt.

En tijdens dat indekken komt ook direct die andere grote nationale sport

naar boven.

Het klagen.

Het klagen.

Ja, een van de vrienden merkt heel scherp op dat we eigenlijk gewoon nooit te

tevreden zijn.

Nee, dat is heel bekend, maar.

Regende het gisteren nog, en klagen we steen en been over de natigheid.

Nou, vandaag is het gewoon te zonnig en vinden we het ineens raar.

Of hoe zit dat dus, ongepast voor de tijd van het jaar?

Wat fascinerend is, is de psychologie achter die specifieke klankcultuur.

Oké, vertel.

Klagen lijkt op het eerste gezicht natuurlijk heel negatief,

maar het heeft een hele duidelijke psychologische functie.

Uiteindelijk draait het allemaal om die fundamentele, menselijke behoefte aan regie.

Dat we het voor het zeggen willen hebben.

Precies.

Het weer overkomt ons, dat onvoorspelbare,

zo'n warmterecord of regenbui of hagel in de lente,

dat verstoort onze verwachting van hoe de wereld hoort te werken.

Ja, het klopt gewoon niet in ons hoofd.

Exact, ons brein is eigenlijk een soort patroonherkenningsmachine.

Als het patroon breekt, geeft ons dat een wrijving.

Dat klagen is in feite gewoon een voor de hand liggende manier om stoom af te blazen

over dat verlies van controle.

Maar dan is er nog een reactie in dat gesprek.

En die vond ik persoonlijk het allergrapigst.

Oh, ja?

Ja, aan het einde van hun terrasplanning geeft een van hen aan

dat hij nog even snel boodschappen moet doen,

want het is weer hamsterweek bij de Albert Heijn.

Ah, ja, natuurlijk.

En een ander zucht dan dat ze nog pasta over heeft van de hamsterweken van vorig jaar.

Ik vraag me dan hardop af.

Waarom schieten we bij de minste of geringste weersverandering

direct in de overlevingsmodus? Waarom gaan we hamsteren?

Dat is wat in de psychologie compensatoire controle wordt genoemd.

Compensatoire controle wordt genoemd.

Compensatoire controle.

Ja, kijk, we kunnen de temperatuur buiten niet sturen.

We kunnen de seizoenen niet dwingen.

En die drukte op het terras hou je ook niet tegen.

Nee, dat is onmogelijk.

Maar we kunnen wel bepalen hoeveel pakken pasta we in onze voorraadkast hebben liggen.

Oh, wow!

Dus het is een illusie van macht.

Precies.

Als de wereld buiten chaotisch voelt, zoeken we naar manieren om binnenshuis een gevoel van orde te creëren.

Het kopen van bulkgoederen is een hele tastbare handeling die ons een kalmerend gevoel van zekerheid geeft.

We bouwen letterlijk een fort van pasta om de chaos buiten te houden.

We creëren ons eigen kleine, controleerbare universum.

Maar goed, hier wordt het pas echt interessant als we die brug slaan naar ons volgende onderwerp.

Wat als je geen individu bent, maar een hele overheid?

Dat is een hele andere schaal.

Ja, hoe hamstert een overheid, hoe controleert ze als de realiteit haar aan alle kanten inhaalt?

Dat brengt ons bij het tweede, heel andere gesprek uit onze bronnen.

We verschuiven nu van dat zonnige terras naar een nogal felle discussie bij de koffieautomaat.

Over een grote politieke beslissing rondom asielzoekers.

En ondanks dat die context compleet anders is,

ga je zien dat de mechanismen van controle en vooral het verlies van regie heel veel op elkaar lijken.

Laten we kijken naar dat gesprek.

Het speelt zich af tussen drie collega's.

Een van hen is net uit een lange ochtend vol vergaderingen gekomen.

En ze heeft het nieuws gemist, hè?

Ja, ze heeft het nieuws gemist.

Dus ze wordt door de andere even bijgepraat over een belangrijke beslissing.

De Eerste Kamer heeft zojuist ingestemd met het afschaffen van de dwangsommen voor asielzoekers.

Wat een gigantische verschuiving is in het beleid.

Laten we even heel helder neerzetten wat die dwangsom precies was.

In de basis is het gewoon een boetesysteem.

Ja, financiële straffen.

De overheid, en in het specifiek de IND, de Immigratie- en Naturalisatiedienst,

heeft een wettelijke termijn om te beslissen over een asielaanvraag.

En als ze die termijn niet haalden, moesten ze een boete betalen aan de asielzoeker.

In het gesprek hoor je ook dat dit ooit is bedacht als een extra stok achter de deur.

En stok achter de deur, inderdaad.

De theorie erachter is eigenlijk heel klassiek bestuursrecht.

Door een financiële consequentie te verbinden aan ambtelijke traagheid,

dwing je de bureaucratie om sneller te werken.

Klinkt logisch, in theorie.

Het hele idee was simpelweg het beschermen van de rechten van de asielzoeker op een tijdige procedure.

Maar hier wordt er pas echt interessant, want wacht even.

Als ik als burger te laat ben met het betalen van mijn belasting, dan krijg ik een boete.

Een hele stevige boete?

Ja, en dat voel ik direct in mijn portemonnee.

Dat motiveert mij om het de volgende keer wel op tijd te regelen.

Maar hier creëert de overheid een systeem, waarbij ze zichzelf beboet.

Ja, belastinggeld ging naar boetes.

Voor vertragingen die ze zelf vaak niet konden voorkomen,

vaak door gigantisch personeelstekort.

Klinkt dat niet gewoon als het perfecte recept voor een ramp?

Als we dit aan het grotere plaatje koppelen, zie je daar de fundamentele kloof tussen beleid op de tekentafel

en de modderige realiteit van de uitvoering.

Het werkt ze dus niet.

De theorie veronderstelde dat de IND vertraagde, omdat ze een prikkel misten.

Maar de realiteit was dat ze de stroom aanvragen domweg niet konden bijbenen.

Zat het de mensen gewoon niet?

Zat het de mensen niet? Zat het de middelen niet?

Dus wat gebeurde er?

De termijnen verliepen, die stok achter de deur kwam te voorschijn

en de overheid begon miljoenen euro's aan dwangsommen zomaar uit te keren.

Miljoenen euro's aan belastinggeld.

En in dat gesprek bij de koffieautomaat hoor je daar dus ook een enorme maatschappelijke frustratie over.

Heel begrijpelijk.

Aan de ene kant hoor je de onmacht van de burger.

Een van de collega's reageert echt vol ongeloof als ze beseft hoeveel geld er letterlijk wegvloeide naar boetes,

in plaats van naar oplossingen.

Ja, want het geld had je ook kunnen gebruiken om extra mensen aan te nemen bij de IND.

Of voor betere opvang en zorg.

Zeker, maar daar is dat wel de reactie van een andere collega tegenover die een heel noodzakelijk

een belangrijk perspectief inbrengt in die discussie.

Wat zeiden ze daarover?

Nou, voor de asielzoeker zelf is die dwangsom absoluut geen vetpot of sweet,

of iets om blij mee te zijn.

Je moet je voorstellen dat deze mensen maanden soms vele jaren in tergende onzekerheid zitten.

Ja, dat vergeet je wel als je het over bedrag hebt.

Poeh, die zitten echt niet in een asielzoekerscentrum te wachten met de gedachte van,

laat mijn procedure nog maar even duren, dan kan ik nog wat extra geld incasseren.

Nee, die willen gewoon duidelijkheid.

Die willen leven opbouwen.

Exact.

Ze willen weten of ze hier nog blijven, of ze nog werken, of een kinderen naar school kunnen,

het geld van zo'n dwangsom is eigenlijk een schadevergoeding voor die leidensweg.

Maar het lost het kernprobleem dus totaal niet op.

Nee, het geeft ze geen status en het versnelde procedure in dag.

Sterker nog, uit de bronnen blijkt dat dit hele boetesysteem vertraging veroorzaakte

in plaats van versnelde.

Ja, het vertraagde de boel juist werker.

Het is echt een bijna komische maar dieptreurige, bureaucratische, vicieuze cirkel,

dweilen met de kraan open, zo noemde critici het.

Laten we even inzoomen op hoe dat in de praktijk werkte voor zo'n IND-medewerker.

Ja, want dat klinkt echt als een nachtmerrie.

Elke keer als een wettelijke termijn verliep,

dan ging er niet gewoon een lampje branden.

Nee, er startte een compleet nieuw juridisch proces.

Oh nee.

Er kwamen bijvoorbeeld brieven met bezwaarschriften binnen, vanuit advocaten,

dan moesten die zwaar worden beoordeeld,

toen moest er financieel papierwerk worden opgesteld voor die boete.

Wacht even, wacht even.

Dus de ambtenaren die de asielzoekers moesten verwerken,

moesten ook nog eens de administratie voor hun eigen vertraging gaan verwerken.

Dat is exact het knelpunt.

Dat is zo'n bizarre.

Dezelfde beperkte capaciteit, die besteed moest worden aan het beoordelen van die aanvragen,

werd nu opgeslokt door de afhandeling van de boetes.

Dus de stok achter de deur blokkeerde de deur verleden?

Juist.

Ze waren wekelijks kostbare uren kwijt,

aan het managen van hun eigen fouten in plaats van het oplossen van het probleem.

Dus als ik het goed begrijp, is het eigenlijk alsof je de batterij uit de rookmelder haalt

omdat je gewoon gek wordt van dat gepiep.

Maar de brand in de keuken laat je gewoon lekker doorwoeden.

Dat is echt een spot-on vergelijking.

Je pakt dit oppervlakkige geluid aan, maar de vlammen slaan nog steeds uit het dak.

Dus wat betekent dit allemaal nu ze die boetes hebben afgeschaft?

Dit werpt een belangrijke vraag op.

Want wat verandert deze wetswijziging nu daadwerkelijk op de werkvloer?

Niet, toch?

En laten we kijken naar de feiten uit onze bron.

Voor de asielzoekers aan wie al een dwangsom is toegekend,

verandert het met terugwerkende kracht helemaal niet.

De afschaffing geldt puur voor nieuwe zaken.

Oké, dus het stopt alleen het bloeden van het geld.

Precies, de miljoenen vloeien niet meer weg.

Een politiek gezien kun je dat natuurlijk heel mooi als een daadkrachtige overwinning presenteren in Den Haag.

Maar ja, de dossiers liggen nog steeds op datzelfde overvolle bureau bij de IND.

En dat is het tragische.

De fundamentele achterstand is hiermee met geen enkele millimeter verkleind.

Het structurele probleem is het tekort aan mensen en een log systeem.

Door de dwangsom af te schaffen verwijder je het symptoom, niet de ziekte.

En dan hoor je in de wandelgangen dat ze proberen buitenlands personeel via uitzendbureaus aan te trekken.

Wat op zichzelf weer een prachtig voorbeeld is van denken in snelle oplossingen

voor hele trage, complexe problemen.

Want dat werkt ook niet zomaar.

Nee, het vreemdelingenrecht in Nederland is een van de meest complexe juridische doolhoven die we hebben.

Je kunt echt niet zomaar een uitzendkracht achter een bureau zetten en zeggen: begin maar.

Hier is een stapel dossiers, het systeem, succes ermee.

In de daad, dat vereist maanden zo niet jaren van intensieve inwerking.

Dus zelfs die snelle oplossing kost gigantisch veel tijd van de bestaande medewerkers om ons op te leiden.

In dat gesprek bij de koffieautomaat noemen ze het een sigaar uit eigen doos.

Ze zuchten daar dat de politiek in termen van vier jaar denkt en niet in echte oplossingen.

En dat brengt ons weer verrassend dicht bij die vrienden aan het terras aan het begin van deze aflevering.

Met hun pasta.

Met hun pasta.

Als wij als individueel de controle verliezen over het najaarsweer,

dan zoeken we krampachtig naar oplossingen in de marge.

We slaan pasta in om orde te creëren.

En de overheid doet eigenlijk precies hetzelfde?

De overheid doet exact hetzelfde.

Als de controle verliezen over een complex migratievraagstuk,

terwijl ze eerst een ingewikkeld boetesysteem opzetten om grip te forceren.

En zo'n administratieve pasta bouwen.

Wow, ja.

En als die illusie van controle dan barst, schaffen ze de regeling weer af.

In de hoop dat het probleem magisch oplost.

Je denkt nu misschien, oké, we springen wel heel snel van een terrasje

in het Vondelpark naar loodzware Haagse politiek,

maar in de kern zien we gewoon exact hetzelfde mechanisme.

Onderstreept.

We proberen complexe, onvoorspelbare fenomenen in een keurslijf te dwingen.

We verleggen liever het probleem,

dan dat we de pijnlijke onderliggende oorzaak onder ogen zien.

Bij het weer lossen we de vraag op door te hamsteren.

Terwijl we eigenlijk gewoon moeten accepteren dat het soms warm is in november.

En in Den Haag denk ik: men een antwoord op de lossen met straffen.

Terwijl het probleem capaciteit is.

Het is echt de mythe van de maakbaarheid.

Het is een hele scherpe samenvatting.

Zolang we onszelf wijs maken dat we controle kunnen kopen of afdwingen via regeltjes,

blijven we het gepiep van de rookmelder aanzien voor de echte brand.

Precies, en dat gepiep dat geeft een echte brand vervolgens.

En dat breng me bij een laatste, prikkelende gedachte die ik je graag wil meegeven vandaag.

Iets om op te kauwen, als je straks zelf weer bij de koffieautomaat staat of lekker op het terras zit.

Wie verwoordt het nu?

We hebben het uitgebreid gehad over het instellen en afschaffen van die financiële straffen voor de overheid.

Het was een slecht idee dat averechts werkte.

Maar denk hier eens over na.

Als de overheid stopt met het gebruiken van zo'n stok achter de deur, omdat het simpelweg niet werkt,

wat is dan wel de ultieme motivatie voor een gigantische bureaucratie om sneller en menselijker te worden?

Ja, dat is de kern.

Is een systeem dat op een gegeven moment geen juridische of financiële consequentie meer voelt voor zijn eigen traagheid.

Uiteindelijk niet gedoemd om helemaal tot het allerlaatste radertje tot stilstand te komen.

Stopt dat nadenken? Absoluut.

Dank je wel dat je met ons in deze razend interessante, alledaagse gesprekken bent gedoken.

We hopen dat je de volgende keer dat je iemand hoort klagen over de zon of nieuws hoort over miljoenenboetes

net even die diepere mechanismen met elkaar onderzoekt.

Precies.

Geniet van de dag.

Bewaar die nieuwe winterjas nog maar even veilig in de kast en we hopen je heel snel weer te spreken bij een volgende diepe duik.

Tot dan.