Willem van Oranje, de vader des vaderlands

Willem van Oranje, de vader des vaderlands.

Stel je voor, het is 10 juli 1584, een warme zomerdag in Delft.

Een man loopt na de lunch door de gang van zijn huis.

Hij is grijs, vermoeid, 51 jaar oud.

Beneden, in de schaduw bij de trap, staat iemand op hem te wachten, met een pistool onder zijn jas.

Over een paar seconden zal deze man dood op de stenen liggen.

Zijn naam is Willem van Oranje.

En vandaag vertel ik je het verhaal van zijn leven, zijn strijd en die laatste trap in het Prinsenhof.

Welkom bij Nederland in Verhalen.

Ik ben Rick en in deze podcast neem ik je mee door de geschiedenis van de lage landen in rustig en helder Nederlands.

Vandaag aflevering 1, over de man die wij de vader des vaderlands noemen, oftewel de vader van het vaderland.

Maar laten we beginnen waar zijn verhaal begint, ver van Delft, ver van bloed en oorlog.

We gaan naar het jaar 1533, naar een kasteel in Duitsland.

Daar wordt een jongen geboren in een rijke familie.

Zijn ouders zijn graven, dus edelen, en ze noemen hem Willem.

Hij groeit op in een protestants huis, met de Bijbel op tafel en sobere kleren aan.

Maar als hij elf jaar oud is, gebeurt er iets dat zijn leven voor altijd verandert.

Een verre neef sterft kinderloos en laat hem een enorm gebied na, met de titel Prins van Oranje.

Plotseling is de kleine Willem één van de rijkste jongens van Europa.

De keizer van dat moment, Karel de Vijfde, een machtige man die over Spanje, Duitsland en de Nederlanden regeert, stelt één voorwaarde.

De jongen moet katholiek worden opgevoed en hij moet naar het hof in Brussel komen.

Daar leert Willem hoe het eraan toegaat in de hoogste kringen.

Hij leert dansen, paardrijden, drie talen spreken en vooral hij leert luisteren.

Hij praat weinig, hij hoort veel.

Daarom geven mensen hem later de bijnaam Willem de Zwijger.

Niet omdat hij stom was, maar omdat hij wijs zweeg op de juiste momenten.

Karel V.

houdt van de jongen.

Hij maakt hem op zijn 22e al generaal in zijn leger.

En als de oude keizer in 1555 plechtig afstand doet van zijn troon, in een grote zaal in Brussel, leunt hij op de schouder van Willem van Oranje.

Stel je dat beeld eens voor, de machtigste man van Europa, oud en moe, die op een jonge edelman steunt.

Op dat moment lijkt de toekomst van Willem schitterend.

Maar dan komt Philips de tweede.

Philips is de zoon van Karel en hij erft Spanje en de Nederlanden.

En Philips is alles wat Willem niet is.

Hij is streng, somber, ijskoud katholiek.

Hij regeert vanuit een paleis in Madrid ver weg en hij begrijpt de Nederlanden niet.

Hij stuurt brieven met bevelen, hij verhoogt de belastingen.

Erger nog, hij wil dat alle protestanten in de lage landen vervolgd worden.

In die tijd groeit het protestantisme snel in steden als Antwerpen, Gent en Amsterdam.

Mensen lezen de Bijbel zelf.

Ze willen geen heiligenbeelden meer.

Ze willen vrijheid van geloof.

Willem zelf is in die jaren nog katholiek, althans aan de buitenkant.

Maar hij vindt het verschrikkelijk dat mensen op de brandstapel sterven om wat ze geloven.

Hij spreekt een beroemde zin uit.

Ik kan niet goedkeuren dat vorsten over het geweten van hun onderdanen willen heersen.

Met andere woorden, een koning mag niet bepalen wat jij in je hart gelooft.

In de zomer van 1566 ontploft de spanning.

In dorpen en steden door de hele Nederlanden stormen boze protestanten de katholieke kerken binnen.

Ze slaan beelden kapot, ze breken altaren, ze scheuren schilderijen aan stukken.

Wij noemen dit de beeldenstorm.

Stel je voor, een houten heiligenbeeld dat met een hamer in stukken wordt geslagen op de stenen vloer van een kerk.

Het stof, het lawaai, het geschreeuw.

Voor de protestanten is het een opstand tegen wat zij afgoderij noemen, dus het aanbidden van beelden.

Voor Philips in Madrid is het een ramp en een belediging.

Philips reageert hard.

Hij stuurt zijn beste generaal, de hertog van Alva, naar de Nederlanden met een leger van 10.000 Spaanse soldaten.

Alva komt in 1567 aan en richt direct een speciale rechtbank op die het volk al snel de Bloedraad noemt.

Duizenden mensen worden gearresteerd, honderden onthoofd op het schavot.

Twee bekende edelen, de graven Egmont en Hoorne, goede vrienden van Willem, worden in Brussel publiekelijk geëxecuteerd.

Willem zelf is dan al gevlucht naar Duitsland.

Hij weet dat hij anders de volgende zou zijn.

Vanuit zijn ballingschap besluit Willem terug te vechten.

Hij gebruikt zijn eigen geld, hij verkoopt zijn juwelen, hij huurt soldaten in.

Zo begint in 1568, wat later de Tachtigjarige Oorlog zal heten, een lange strijd tussen de Nederlanden en Spanje die pas in 1648 zal eindigen.

Het is een zware oorlog, met hongersnood, belegerde steden zoals Leiden en Haarlem en veel verraad.

Maar Willem geeft niet op.

Hij wordt het symbool van de opstand.

Hij schrijft brieven, hij organiseert legers, hij praat met Engelse en Duitse prinsen om hulp.

In die jaren wordt hij ook openlijk protestants.

En Philips II krijgt er genoeg van.

In 1580 zet de Spaanse koning een prijs op het hoofd van Willem.

Wie hem doodt krijgt 25.000 gouden kronen.

Een enorm bedrag.

Genoeg om voor altijd rijk te zijn.

Plotseling is Willem een wandelend doelwit.

En zo komen we terug bij die warme zomerdag in Delft, op 10 juli 1584.

Willem woont op dat moment in het Prinsenhof, een oud klooster dat is omgebouwd tot zijn huis.

Hij heeft net geluncht met zijn vrouw en zijn zus.

Hij staat op, hij praat nog even met een Franse gast aan tafel.

Dan loopt hij naar de trap om naar boven te gaan, naar zijn werkkamer.

Onderaan de trap staat een jongeman.

Zijn naam is Balthasar Gerards.

Hij is een fanatieke katholieke aanhanger van Filips en hij heeft maandenlang gewacht op dit moment.

Hij heeft Willems vertrouwen gewonnen door te doen alsof hij een arme protestantse vluchteling was.

was.

In zijn jas verbergt hij een pistool, gekocht met geld dat Willem zelf hem had gegeven om kleren te kopen.

De ironie is bijna te wreed.

Als Willem de eerste treden afkomt, stapt Balthasar naar voren.

Hij heft zijn pistool.

Drie schoten knallen door de gang, kort na elkaar, oorverdovend tegen de stenen muren.

De kogels gaan dwars door Willems borst.

Hij valt achterover op de trap.

Volgens de overlevering fluistert hij dan zijn laatste woorden, in het Frans.

Mijn God, mijn God, heb medelijden met mij en met dit arme volk.

En dan is het stil.

Je kunt vandaag nog naar het Prinsenhof in Delft gaan.

De kogelgaten in de muur naast de trap zijn er nog steeds.

Mensen leggen er bloemen neer.

De moord lijkt op het eerste gezicht een overwinning voor Spanje.

Maar het tegenovergestelde gebeurt.

De opstand gaat door, sterker dan ooit.

Willems zoon Maurits neemt het stokje over en wordt een briljante generaal.

Uiteindelijk, in 1648, erkent Spanje de onafhankelijkheid van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

Het land dat wij nu Nederland noemen.

En de erfenis van Willem leeft nog steeds.

Het lied dat al tijdens zijn leven over hem werd geschreven, het Wilhelmus, is vandaag ons volkslied.

En het is het oudste volkslied ter wereld.

In de Nieuwe Kerk in Delft staat zijn prachtige wit-marmeren mausoleum.

Een groot grafmonument waar koningen en koninginnen na hem ook zijn bijgezet.

En als wij elk jaar op 27 april Koningsdag vieren, met oranje shirts en oranje versiering, dan vieren we eigenlijk de familie die Willem heeft gesticht.

Het huis Oranje-Nassau.

Onze koning Willem-Alexander is een directe afstammeling van die zwijgzame, koppige, dappere prins uit de zestiende eeuw.

Zo werd een Duitse jongen opgevoed aan een Spaans hof, de vader van een land dat toen nog niet eens bestond.

Tijd voor onze drie woorden en de vraag.

Drie woorden om te onthouden.

De opstand, de revolt, zoals in Willem leidde een opstand tegen Filips II van Spanje.

De edelman, de nobleman, zoals in Als jonge edelman leerde Willem dansen en drie talen spreken aan het hof in Brussel.

Het geweten, de conscience, zoals in Willem vond dat een koning niet over het geweten van zijn onderdanen mocht heersen.

Eén vraag voor jou.

Waarom kreeg Willem van Oranje de bijnaam Willem de Zwijger?

Was het omdat hij niet kon spreken?

Omdat hij heel verlegen was?

Of omdat hij wijs zweeg op de juiste momenten?

Tot de volgende aflevering van Nederland in Verhalen.