De Staat als mede-eigenaar van AI: slim of gevaarlijk?

Tim: Pieter, stel je voor: jij hebt een winkel in Amsterdam, 1850.

Je verkoopt specerijen uit Indië.

En op een dag zegt de burgemeester: 'Ik wil mede-eigenaar worden van jouw winkel.' Wat denk je dan?

Pieter: Mede-eigenaar?

De burgemeester?

Mijn goede heer, dat zou ik niet vertrouwen.

De overheid heeft al genoeg macht met belastingen en regels.

Waarom zou zij ook nog in mijn zaken willen zitten?

Tim: Precies!

En toch gebeurt zoiets nu in de Verenigde Staten.

OpenAI, het bedrijf achter ChatGPT, stelt voor dat de Amerikaanse overheid aandeelhouder wordt van AI-bedrijven.

Dat is het nieuws van vandaag.

Pieter: Aandeelhouder?

Dat is een nieuw woord voor mij.

Betekent dat dat de overheid een stukje van het bedrijf koopt?

Tim: Ja, precies.

Een aandeelhouder is iemand die een deel van een bedrijf bezit.

Dus als het bedrijf winst maakt, krijgt de aandeelhouder een stukje van die winst.

OpenAI wil dat de Amerikaanse overheid 5 procent van de aandelen in AI-bedrijven overneemt.

Pieter: Hm-hm.

En waarom zou een slimme zakenman als die Sam Altman zoiets willen?

Dat klinkt alsof hij zijn eigen macht weggeeft.

Tim: Goede vraag!

Volgens het plan gaat het geld naar de maatschappij, de samenleving.

Dus de winst van AI-bedrijven zou via een stichting of een fonds aan iedereen ten goede komen.

Zelfs aan mensen die geen aandelen hebben.

Pieter: Een fonds?

Dat is een pot met geld voor een goed doel, nietwaar?

In mijn tijd hadden we gilden die een fonds hadden voor weduwen van zeelieden.

Maar dit klinkt veel groter.

Tim: Veel groter, ja.

OpenAI spreekt van een 'publiek vermogensfonds'.

Het idee is dat elke burger een belang krijgt in de economische groei die AI veroorzaakt.

Ook mensen die niet op de beurs beleggen.

Pieter: Beleggen?

Dat is geld investeren in de hoop dat het meer wordt.

Maar Pieter, luisteraar, weet je wat 'ingewijden' zijn?

Dat zijn mensen die binnen een organisatie weten wat er speelt, maar het nog niet aan de buitenwereld vertellen.

Tim: Goed uitgelegd!

En volgens ingewijden bij het Britse zakenblad Financial Times zijn er al gesprekken met het Witte Huis.

Maar OpenAI en de overheid geven nog geen commentaar.

Ze zeggen niets officieels.

Pieter: Geen commentaar?

Dat ruikt naar geheime onderhandelingen.

In de handel weet ik: als iemand niet wil zeggen wat hij van plan is, dan heeft hij iets te verbergen.

Tim: Of hij wil eerst zeker weten dat het plan werkt.

Maar er is nog een interessant detail.

De krant zegt dat dit plan ook een manier is om president Trump te vleien.

Pieter: Vleien?

Dat is iemand complimenten geven om er zelf beter van te worden.

Een oude truc!

Kerken deden dat ook met rijke kooplieden: 'O, wat een vrome man bent u' en dan hoopten ze op een donatie.

Tim: Lacht.

Precies!

En het werkt.

Vorig jaar werd de Amerikaanse staat mede-eigenaar van chipmaker Intel, en toen werd Trump minder kritisch op dat bedrijf.

Dus Altman hoopt dat Trump straks zegt: 'AI is geweldig!'

Pieter: Maar welke bedrijven doen mee?

Alleen OpenAI en die andere, wat is de naam...

Anthropic?

Tim: Ja, Anthropic is een concurrent.

Maar het plan kan ook Google en Meta omvatten, het bedrijf van Facebook.

Stel je voor: de overheid bezit een stukje van Google!

Pieter: Dat zou mij als koopman verontrusten.

De overheid heeft al zoveel invloed.

Nu wil ze ook nog meepraten over wat deze bedrijven doen?

Dat lijkt me een recept voor machtsmisbruik.

Tim: Maar Pieter, in jouw tijd was er toch ook de VOC?

De Verenigde Oost-Indische Compagnie.

Dat was een bedrijf met staatssteun.

De overheid gaf het een monopolie.

Was dat niet hetzelfde?

Pieter: Niet helemaal, mijn jonge vriend.

De VOC kreeg privileges van de staat, maar de staat was geen aandeelhouder.

De directeuren, de Heren Zeventien, hadden de macht.

Maar ik begrijp jouw punt.

Tim: En in 2250 hebben wij ook zulke constructies.

Sommige AI-systemen zijn eigendom van de mensheid.

Maar het is lastig: wie beslist er dan?

En hoe voorkom je dat de overheid te veel macht krijgt?

Pieter: Precies!

Daarom is dit nieuws belangrijk voor jou, luisteraar.

Want het gaat over de vraag: wie mag straks bepalen wat AI doet?

Een bedrijf, de overheid, of allebei?

Tim: En het gekke is: het plan klinkt goed.

Winst delen met de maatschappij.

Maar de uitvoering is riskant.

Laten we even naar een klein leerpunt kijken.

Het werkwoord 'voorstellen' gebruik je vaak met een dat-zin.

Pieter: Juist.

Een simpele zin: 'Ik stel een plan voor.' Maar beter: 'OpenAI stelt voor dat de overheid aandeelhouder wordt.' Zie je het verschil?

De dat-zin vertelt wát er voorgesteld wordt.

Tim: Nog een voorbeeld: 'Pieter stelt voor dat we koffie drinken.' Dat is duidelijker dan alleen 'Pieter stelt koffie voor.' Oefen maar eens met het nieuws van vandaag: wat stel jij voor?

Pieter: Een mooi leerpunt.

Nu terug naar het nieuws.

Tim, ik hoor dat het plan nog niet definitief is.

Wat gebeurt er als de andere bedrijven nee zeggen?

Tim: Dat is de grote vraag.

Als Google en Meta niet meedoen, is het plan zwak.

En als de overheid alleen bij OpenAI instapt, is dat oneerlijke concurrentie.

Het wordt nog spannend.

Tim: Ja, Pieter, en dat is precies waarom ik dit nieuws interessant vind.

Stel je voor: de overheid wordt mede-eigenaar van AI-bedrijven.

Dat is alsof de gilden in jouw tijd plotseling aandelen kregen in de VOC.

Pieter: Hm-hm, een opmerkelijk voorstel, mijn goede heer.

Maar ik vraag me af: wat betekent 'mede-eigenaar' precies?

In mijn tijd was een eigenaar iemand die het schip bezat.

Nu lijkt het alsof de staat een stukje van de winst wil.

Tim: Precies!

Het idee is dat de overheid 5 procent van de aandelen krijgt.

Dat is een klein stukje, maar wel genoeg om invloed te hebben.

Denk aan een stuurman die niet het hele schip koopt, maar wel mag meebeslissen over de koers.

Pieter: Maar waarom zou een bedrijf als Google zoiets willen?

In mijn ervaring delen kooplieden niet graag hun winst.

Tenzij ze er iets voor terugkrijgen, zoals bescherming of nieuwe handelsroutes.

Tim: Goed punt!

Volgens de krant is het plan ook een manier om de president te vleien.

Als de staat mede-eigenaar is, wordt kritiek op het bedrijf zachter.

Dat gebeurde eerder met chipmaker Intel.

Slim, maar riskant.

Pieter: Vleien, zegt u?

Dat klinkt als een oude praktijk.

In Amsterdam gaven kooplieden wel eens een geschenk aan de burgemeester om gunsten te krijgen.

Maar hier gaat het om een heel land.

Dat is grootser.

Tim: Ja, en het doel is nobel: winsten delen met de maatschappij.

Stel je voor dat elke burger een beetje profiteert van AI.

Maar hoe zorg je dat het geld echt bij de mensen komt?

Via een stichting of fonds.

Pieter: Een fonds?

Dat doet me denken aan de diaconie in de kerk, die giften verzamelde voor de armen.

Maar hier is het anders: het geld komt van machines die denken.

Dat begrijp ik niet helemaal.

Tim: Snap ik.

AI is als een heel slimme assistent die taken overneemt.

Denk aan een boekhouder die nooit slaapt.

Maar als die assistent winst maakt, wie krijgt dat geld?

Dat is de kernvraag.

Pieter: En nu wil de overheid een deel van die winst.

Maar wat als de AI-bedrijven verlies lijden?

Dan moet de staat ook meebetalen.

Dat is een risico, mijn goede heer.

In de handel deel je niet alleen winst, maar ook verlies.

Tim: Klopt!

En dat is nog niet duidelijk in het plan.

De bedrijven moeten nog reageren.

Maar luisteraar, dit raakt jou, want AI wordt steeds belangrijker.

Jij gebruikt het misschien al voor school of werk.

Pieter: Zeker, jonge luisteraar.

Of je nu een brief schrijft of een som oplost, deze machines kunnen helpen.

Maar wie bepaalt wat ze doen?

Dat is een vraag voor de toekomst.

Tim, hoe doen jullie dat in 2250?

Tim: In mijn tijd hebben we een 'AI-raad' met burgers, bedrijven en de overheid.

Iedereen heeft een stem, maar het is niet perfect.

Soms vechten partijen om invloed.

Dit plan van OpenAI lijkt een eerste stap.

Pieter: Een raad?

Dat klinkt als de vroedschap in Amsterdam, waar kooplieden en ambachtslieden samen beslisten.

Maar daar had niet iedereen inspraak.

Alleen de rijken.

Hoop ik dat het in uw tijd eerlijker is.

Tim: Het is beter, maar nog niet ideaal.

En dat brengt me bij een klein leerpunt.

Het woord 'inspraak' betekent 'recht om mee te praten'.

In het nieuws zag ik: 'Het plan geeft de maatschappij inspraak.' Mooi, hè?

Pieter: Een goed woord.

Simpele zin: 'Ik wil inspraak in het plan.' Betere zin: 'OpenAI geeft de maatschappij inspraak via een fonds.' Zie je hoe het woord 'inspraak' een actie beschrijft?

Oefen maar met een eigen zin.

Tim: Nog een voorbeeld: 'Jij hebt inspraak in welk nieuws we bespreken.' Dat is krachtig, want het geeft jou controle.

Luisteraar, probeer het straks zelf.

Nu verder: wat vind jij van dit plan?

Pieter: Ik ben voorzichtig, mijn goede heer.

In 1850 leerden we dat macht geconcentreerd raakt bij wie geld heeft.

Als de overheid mede-eigenaar wordt, krijgt zij macht.

Maar wie controleert de overheid?

Tim: Goede vraag!

In het plan is er een stichting die het geld beheert.

Maar wie zit in die stichting?

Als het alleen vrienden van de president zijn, is het niet eerlijk.

Transparantie is cruciaal.

Pieter: Transparantie, zegt u?

Dat betekent 'doorzichtigheid'.

In de kerk legden we de boeken open voor de gemeente.

Maar niet alle kooplieden deden dat.

Sommigen hielden geheime rekeningen.

Tim: Precies, en in 2250 hebben we wetten die bedrijven dwingen open te zijn.

Maar AI-bedrijven zijn slim.

Ze kunnen data verbergen.

Dus het plan moet sterk zijn.

Wat denk jij, Pieter, is het haalbaar?

Pieter: Het hangt af van vertrouwen.

Als de bedrijven en de overheid elkaar wantrouwen, mislukt het.

Maar als ze samenwerken, zoals gilden en stadsbestuur soms deden, dan kan het werken.

Het vergt tijd.

Tim: Tijd hebben we, maar AI verandert snel.

Daarom is dit nieuws belangrijk voor jou, luisteraar.

Jij leeft in 2026, een kantelpunt.

Wat er nu besloten wordt, bepaalt hoe AI jouw leven beïnvloedt.

Pieter: Dus, jonge vriend, blijf nieuwsgierig.

Lees het nieuws, stel vragen.

En onthoud: wie mede-eigenaar is, heeft verantwoordelijkheid.

Dat geldt voor de overheid, voor bedrijven, en ook voor jou.

Tim: Mooi gezegd.

We eindigen met een gedachte: dit plan is een experiment.

Of het slaagt, hangt af van ons allemaal.

Wil je verder praten?

Ga naar nieuwsdoordetijd.com en deel jouw ideeën.

Pieter: Tot de volgende keer, luisteraar.

Blijf leren, blijf vragen.

En vergeet niet: in elk nieuws schuilt een les.

Tim, ik dank u voor dit gesprek.

Tim: Dank je, Pieter.

En jij, luisteraar, bedankt voor het luisteren.

Tot ziens bij Nieuws door de Tijd.