Verdieping: 21 t/m 23 oktober

Stel je voor, je hoort op het nieuws dat er een dodelijk virus is uitgeproken.

Echt duizende kilometer's verderop in Afrika.

Precies, en het verspreidt zich razend snel, grenzen lijken er eigenlijk niet echt toe te doen.

En in teorie kan het via een internationale vlucht vanmiddag nog gewoon hierop schepel staan.

En de grote vraag is dan natuurlijk hoe reageren wij erop?

Nou ja, als we dit nieuws horen, dan halen we dus massaal onze schouders op.

En we beginnen vervolgens heel hard te klagen over de vertragingen bij de NS of het feit dat we een nat pak hebben

gaat op de fiets door de regen.

Ja, het is echt bizarre hoe dat werkt.

Het slaat neergezop.

En daarom ontleden we in deze deep dive de compleet bizar en vaak heel tegenstrijdige manieren

waarop ons menselijk brijn omgaat met gevaar.

Welkom, tof dat je er weer bij bent voor deze nieuwe analyse?

We hebben vandaag een hele mooie stapel bronnaclaar liggen voor je.

Ja, en deze keer zijn er dus geen droge academische papers.

Het zijn transcripties van alle dag zijn Nederlandse gesprekken rondom de actualiteit.

Gesprekken die jij en ik maar gewoon bij de koffieautomaten of in de kroeg zouden kunnen voren.

En als je die dagelijkse gesprekken dan gaat afbellen, dan ontdek je echt een ongelooflijk

diepe psychologische laag.

En wat is de onderrode draad die we vandaag gaan bekijken?

De kern van onze missie vandaag is onderzoeken hoe onze risico perceptie en ons gevoel van veiligheid

daadwerkelijk werken.

Hoe reageren we op dreigingen?

Ja, want dat kan heel erg verschillen toch?

Enorm.

In de bronnen zien we situaties waarin we echt blind vertrouwen op voor meelen, wetten en systemen.

Maar ook momenten waarop we letterlijk onze kop in het zand steken.

En dan zijn er ook nog situaties waarin we de veiligheid compleet in eigen handen nemen.

Tot op het obsessieve af.

Met zaklampjes en al, maar daar komen we straks nog op.

Bereid je niet de gewalve horen op een analyse die je echt even heel anders laat kijken naar hoe we in het dagelijks leven

omgaan met nieuws dat ons raakt.

Laat we direct in het eerste onderwerp duiken.

Ja, een stevige onderwerp om mee te beginnen.

Zeker.

Het gaat over een man uit Doetinchem die ondanks horen dat er vier jaar zelf tegen hem werd geijst.

En de reden was dat hij een aanslag aan het voorbereiden was op een beoogd asielzoekerscentrum.

Ja, en voordat we hier die perop in gaan, is het even heel belangrijk om te benadrukken, naar jouw osluisteraartoe.

We nemen hier vandaag geen enkel politiek standpunt in over asielzoekerscentraa of het beleidharomheen.

Nee, absoluut niet.

We kijken pure en alleen aan hoe de brontexte feiten en de emoties besprekt.

Precies, analyseren de psychologie van het gesprekken.

En wat in die transcripties hier opvalt, is die enorme worsteling met de kloof tussen het best wel kille rechtsysteem en de rauwe emotie van burgers.

Ja, er ontstaat in dat gesprek echt een velle discussie of vier jaar cel nou wel of niet rechtvaardig is voor een plan dat gelukkig nooit is uitgevoerd.

En tegelijkertijd voel je de angst.

Een van de sprekers in de bron heeft een tante die daar vlak bij want en dan is de dreiging dus ineens niet meer iets abstract op de televisie, maar het is gewoon in de achtertuin.

Dat is exact het spanning speld waar we het over hebben.

De recht staat en het menselijke veiligheidsgevoel botse daar gewoon keihard op elkaar.

Hoe werkt dat precies?

Nee, wat je prachtig terug ziet is de onmacht van mensen om de abstractie van de wet te bevatten.

De onderbuik zegt gewoon, deze man had een gruelijk plan, dus gehoord is het leuk om maar weg.

Logisch ergens, vanuit die emotie.

Zeker, maar het vormelisch strafrecht werkt fundamentel anders.

We strafen in Nederland in principe geen gedachte, we straf er pas bij daden.

En de brug daar tussen, de voorbereiding die is juridisch heel lastig, toch?

Exact, dat verijst snoje hard, opieactief bewijs dat de rechter moet kunnen wegen.

Omdat even wat taspaarder te maken.

Het is eigenlijk en het is een analogie die ik wel passend vind, het is als of je gestraft wordt voor tekenen van een schadkaart.

Maar in dit geval leidt de kaart naar iets verschrikkelijks.

Ja, en hele luchubeder schadkaart.

Of om in de huisduin een keuken voorwilde te blijven, het is het verschil tussen bloem, suiker en eieren kopen bij de supermarkt.

En het dat werkelijk bakken van een taart.

Ja, mooie vergelijking.

De wet kan je onmogelijk in de gevangenis gooien, puur om dat je boodschap in huis hebt gehad.

Tenzijde politie echt onomstotelijk kan vaststellen dat die ingrediënten bedoeld waren voor een dodelijke vergiftaart.

Precies en het bewijzen van die intensie, dat is gewoon een ontzettend traag en ingewikkeld proces.

Het is wel je als maatschappij denkt, wezen op tijd bij.

Hoe weeg je die angst van de samenleving dan af tegen die kille objectieve regels?

Nou, die traagheid is precies waar die vrijving zit.

Je hoort de frustratie in de bronnen ook van waarom grepen ze niet eeren in.

Maar de politie moet echt koordans op zo'n moment.

Omdat ze anders de zaak verliezen.

Ja, juist. Grijp je te vroeg in, dan heb je voor de rechter alleen maar bewijs voor het halen van boodschap en dan gaat iemand vrij uit.

Grijp je te laten in, dan vallen de slachtoffers.

Dat klinkt als een onmogelijke taak voor z'n veiligheidsnet.

Het is het ook brengen.

Maar wat hier nou zo fascinerend dan is aan deze specifieke kases is hoe dat complot überhaupt aan het licht kwam.

Oh ja, dat was dat detail in de tekst.

Hij werd gepakt omdat een kennis hem had verlinkt.

Precies, een bekende van hem.

Ja, bleef ik echt even bij hangen.

We hebben in dit land een gigantisch duur voor meelveiligheidsapperaad met inlichtingen diensten, wijkagenten, weet ik voor hoeveel camera's.

En uiteindelijk hing de veiligheid van de buurt en van die tant in Doetigum,

puur af van een of andere kennis die toevallig de morele moetvond onder politie te bellen.

En dat illustreert perfect wat we in de veiligheid kunnen de informele schil noemen.

De informele schil?

Ja, kijk, we bouwen gigantische institutionele muuren om ons heen te bescherming.

Maar die muuren zijn volledig blind voor wat er daadwerkelijk in de hoofden van mensen afspeelt gewoon achtergesloten deuren.

Het formelische system valt dus eigenlijk zonder ons.

Ja, het heeft het informele netwerk van burgers keihard nodig.

En het beseeft dat al die veiligheid aardijk afhangt van de toevalligheid van een waakzame buurman of kennis.

Dat is voor veel mensen doodeng.

Ja, het haalt die hele iluzie van controle in enklapponder uit.

En wat het gevoel van onveiligheid nog veel er gemaakt is de media.

Ja, de informatiestrom.

In het gesprek hoor je iemand letterlijk zeggen, je hoort dit soort dingen tegenwoordig zo vaak.

Even snel via de nu.nl app.

Dat zit dan in je broekzak te trillen met weer een poeschmelding.

En dat trickert de availability heeristik.

Dat is een bekende cognitieve valkijl.

Hoe werkt die valkuil dan in ons brein?

Omdat we continu poeschmeldingen krijgen van elke vereidelde aanslag of rechtszaak in het hele land,

overschatten onze hersenen de kans dat zo iets bij ons in de straat gebeurt.

Ons brein ziet het verschillen niet meer tussen nieuws uit schubbukken tevenen en onze eigen achtertuin.

Exact!

We worden constant over gevaar, dus concluderen we de wereld is permanent onveilig.

Terwijl de paradoks eerst dat we statistisch gezien nog nooit zo veilig hebben geleefd.

Ongelooflijk eigenlijk.

Bij die vereidelde aanslag zagen we dus een heel bewuste lokale dreiging van binnenuit.

Maar hoe geef we dan als de dreiging geen kwaadardig intensie heeft en van buiten of komt?

Dan gebeurt er iets heel anders.

Ja, we gaan even kijken naar de medische veiligheid.

Want in het tweede bron gesprek gaat het dus over een uitbraak van Ebola.

En de dynamiek daar verandert echt 180 graden.

Zeg dat wel.

Waar net de paniek en angst de boventoon voerden, is het hier bijna een lakonieke totale ontkening van de realiteit.

Het contrast kon niet groter.

Er wordt in het gesprek gesprek gesproken over een nieuwe gevaarlijke Ebola-besmetting in Nigeria.

Die autoriteiten daar grijpen trouwens rasend snel in, dat moet gezegd worden.

Maar in Nederland, hoe ze daarover praten, er valt wel even het woord schiphol, dat is logisch,

want het is een internationale hub.

Het zou zo binnen kunnen zijn.

Een precies.

Maar die hele gedachte wordt in het gesprek echt binnen een paar seconden dood geslagen.

Ze zeggen tegen elkaar: ach, het RIVM houdt het wel in de gaten.

En we hebben corona het ook overleefd.

En dan komt de omslag.

Ja, en dit vind ik echt niet te bevatten.

Het gesprek schakelt na het loos, maar dan ook na het loos over, naar een kollektieve klaargezong over de NS.

En over de files op de A2.

En dat het weer zo regent deze zomer.

Van een mondiaal gezondheidsrisico naar klagen over de stoptrein en een nat pak.

Maar is dat niet gewoon de ultieme Hollandse kop in de zandmentaliteit?

Ze zeggen in de tekst: nou en, ach, we wassen onze handen wel, we likken niet aan deurklinken.

Is dat nuchterheid of gewoon domwegweigeren na te denken over gevaar?

Hoe kijk jij er naar dan?

Nou ja, ik vind het een beetje als of je in de auto zit.

Er komt een gigantische orkaan op je af.

In een plaats van weg te rijden, sla je boos op je stuur, omdat je radio ontvangst even wegvalt door de wind.

Je weigert de realiteit te accepteren.

Ik snap je frustratie helemaal.

Even serieus, je reactie in de bron slaat ook helemaal nergens op.

Maar psychologisch is dit een tekstboek voorbeeld van normalcy bias en psychological distancing.

Oké, leg dat dus uit. Waarom is dit geen domheid?

Omdat het pure cognitieve zelfbescherming is.

Kijk, Ebola is voor ons een onzichtbare dreiging.

Het is ver weg, het is geen gezicht, geen daaders zoals in Doetegem.

En je hebt als individueel simpelweg 0,0 controlen over zo'n pandemie.

We laten dat deurklinken likken dan maar voor mij.

Ja, dat helpt altijd. Maar serieus, als ons brein de volen existentiele zwaarten van elk mogelijk mondial drama zou toelaten,

dan zouden we letterlijk niet me kunnen functioneren.

We zouden bevriezen van de paniek.

Dus eigenlijk besteden we de angst uit.

We schrijven het gewoon passief door naar de overheid.

Precies, we leenen op de instituutziees.

We zeggen tegen onszelf: het RIVM let op.

Schip op controleerde passporten, dus ik hoef niet aan te denken.

Maar het ironische, en dat zit ook in jouw bron tekst.

Ja, wacht, ze zeggen er zelf in dat ze heus wel weten dat die controles op schippel waarschijnlijk helemaal niet waterdicht zijn.

Ze snappen het lek in het systeem gewoon.

Exact, ze erkennen het risico, maar ze kiezen de tocht voor om op het terras te gaan zitten en op het aardbeien te bestellen.

Ja, hoe verklaar je die kortsluiting dan in je hoofd?

Dat noemen we cognitieve dissonantie.

Zo voelen de dreiging wel.

Ze weten dat ze onbeschermd zijn, maar het brein zegt, ho, dit is te veel.

We moeten dit klein maken, en die uitlaatklep zoeken ze in de banaliteit.

Dus dat klagen over die vertraagde NS-trein?

Ja, dat klagen over de NS of over de file op de A2.

Dat is eigenlijk een hele briljante psychologische truc.

Wow, hoe zo?

Het haalt het gesprek direct terug naar het alledaagse, naar het voorstelbare leven.

De dingen die we wel begrijpen.

Zorgen over de A2 betekent dat de maatschappij nog draait.

Het is een veilig anker voor je brein.

Wacht, dus in plaats van dat klagen over een file op een vlakke weg,

is het eigenlijk een soort schild.

Een mentaal schild tegen de angst voor de dood?

Dat is exact wat het is.

Zolang ik me druk kan maken over een nat pak door de regen,

hoef ik me niet bezig te houden met een virus.

Dat is echt mind blowing.

Het werpt een compleet ander licht op onze bekende Hollandse nuchterheid.

Het is gewoon een overlevingsmechanisme.

Helemaal waar.

Hier hebben we nu twee uitersten besproken.

Wel het veiligheidsnet van de overheid en justitie,

wat faalde zonder de burger.

En we hadden het blinde vertrouwen in instanties,

zoals het RIVM, om de angst te temperen.

Ja.

Maar de vraag is natuurlijk wat gebeurt er nou als we dat niet kunnen uitbesteden.

Als we onze veiligheid letterlijk zelf in de hand moeten nemen

in een onvoorspelbare drukke situatie.

Ja, en dan maken we de brug naar segment 3 microveiligheid in de massa.

Dit is misschien wel de mooiste transcriptie uit de reeks.

Zeker weten.

En ook heel onverwacht.

Het gaat over ADE, het Amsterdam Dance Event.

Een gigantisch elektronisch muziekfestival in de stad,

met honderdduizenden mensen op straat.

Een hele drukke potentieel kwetsbare omgeving.

Absoluut.

In het brongesprek gaat het over de voorbereidingen.

En dan worden natuurlijk de officiële dingen genoemd,

extra stewards, de waarschuwingen voor zakkenrollers,

en een nieuw element, een speciaal meldpunt voor vrouwenveiligheid in het nachtleven.

Dat meldpunt is al een hele interessante verschuiving.

Klopt.

Maar waar ik echt om moest lachen, of naja, wat me fascineerde,

zijn de enorme gedetailleerde praktische tips die de vrienden

in dat gesprek met elkaar uitwisselen.

Het is totaal tegenovergesteld van die passieve,

lakonieke ebola-reactie.

Hier nemen ze de regie volledig in eigen hand.

Dat leek wel eens op zijn militaire missie,

of een deep-seated uitdaging aan het voorbereiden waren.

Ze hebben het over een body-systeem.

Ze dwingen elkaar om tussen de beurtjes door water te drinken.

En ze moeten van elkaar vooraf een slaapplek regelen

bij vriendinnen in de stad, een soort basiscamp.

Waarom was dat basiscamp zo belangrijk voor ze?

Zodat ze niet 's nachts in hun eentje de trein of tram

terug naar de provincie hoeven te pakken.

Ze waarschuwen elkaar notabene om een geldig treinkaartje

te kopen, niet uit braafheid, maar om een boete van 50 euro te voorkomen.

Want dat was blijkbaar een keer misgegaan op een feestje.

En dat was nog een heel specifieke tip, toch?

Ja, de kers op de voorbereiding.

Ze dragen kleine felgekleurde lampjes op hun kleding,

als een soort baakens,

zodat ze elkaar in die gigantische donkere menigte

altijd weer kunnen terugvinden.

Kijk dat lampje?

Dat vind ik echt een prachtig symbool voor de psychologische behoefte

aan controle.

Bij ebola zagen we distancing,

maar hier zien we de internal locus of control aan het werk.

Oké, wat houdt dat in een praktijk?

Als je een internal locus of control hebt,

geloof je dat je eigen acties en keuzes

direct bepalen wat er met je gebeurt.

Je bent geen slachtoffer van de omgeving.

Bij virus kun je niks, maar altijd hopen op de overheid.

Maar op ADE heb je wel invloed.

Zolang je die microveiligheid productief ontwerpt.

Dus we accepteren op zo'n festival wel

dat we zelf 100% verantwoordelijk zijn

omdat we die controle dat werkelijk voelen.

Ja, precies dat. We kunnen iets doen.

En wat ik ook heel mooi vind aan deze bron,

is dat het laat zien hoe volwassen het debat rondom evenement is geworden.

Hoe bedoel je dat precies?

Nou, tien jaar geleden ging je dit soort veiligheid gesprekken

bijna uitsluitend over drugs of te veel alcohol,

of wat je inneemt.

Nou ja, nu gaat het veel meer over de mensen om je heen.

Dat meldpunt voor vrouwen is daar een perfect voorbeeld van.

Het gaat om sociale veiligheid.

Exact, het gaat niet meer alleen om dat je niet flauwvalt

op de dansloer.

Het gaat erom dat je niet ongewenst betast wordt

of in een kwetsbare situatie terechtkomt op straat als je moe bent.

En dat breng me weer bij die tramboeten van 50 euro.

Eerst dacht ik, waarom hebben ze dit een vreemde naam

over zwartrijden als het over veiligheid gaat?

Maar het gaat dus helemaal niet om dat geld.

Nee, het is pure crowd management.

Het vermijden van kwetsbaarheid.

Ja, want als je na een feest helemaal kapot bent

dan bereinen ze eigenlijk uitgeschakeld.

Dan moet je niet in discussie hoeven

met een boze controleur in de tram.

Of moederziel alleen op een donker perron wachten.

Je plant je avond zo in, met dat basiskamp en vrienden en dat kaartje.

Dat je op je meest kwetsbare en vermoeide momenten geen risico's meer loopt.

Echt strategisch nadenken over je eigen zwaktes dus.

We veranderen ineens van passieve bankzitters die over de NS klagen

in proactieve veiligheidsexperts met een eigen buurtje-systeem in lampjes.

Je bouwt letterlijk je eigen kleine veiligheidsbubbel voor jou

en je vrienden, midden in de chaos van de stad.

Als we al deze bonden nu even bij elkaar pakken,

want we hebben echt een flinke reis gemaakt.

We begonnen in Doetinchem met een dreigende aanslag.

Waar we de grenzen van de rechtsstaat zagen?

Ja, en hoe we blind hopen op die kille regels,

maar uiteindelijk gered moesten worden door een opletende kennis

in de informele sfeer.

Daarna vlogen we psychologisch naar de ebola-uitbraak.

De abstracte dreiging.

Precies, daar kozen we er juist heel bewust voor

om psychologisch op de rem te trappen

en onze kop in het zand te steken.

Door te klagen over Hollandse regenbuitjes,

om maar niet aan het echte gevaar te hoeven denken.

Omdat we voelden dat we er geen controle over houden.

En als laatste stonden we midden in de menigte

op het Leidseplein tijdens ADE.

Waar we de voorbeelden van veiligheid van de politie

en sturing wel zagen,

waar we met kleine lampjes, slaapplekken, een glazen water,

onze eigen microveiligheid veilig stelden.

En dat contrast brengt ons eigenlijk tot een waanzinnige

conclusie voor de luisteraar om zelf na te denken deze week.

Wat is de prikkelende gedachte die we hieruit kunnen trekken?

In al deze gesprekken zagen we steeds dat mensen

hun ultieme veiligheid op hangen aan massieve systemen,

de straf van de rechter, de controles van het RIVM in Schiphol,

het toezicht van de sturing op een festival.

We verwachten dat het systeem ons redt.

Maar de werkelijkheid in de tekst vertelt een heel ander verhaal.

Precies.

Want de echte redding kwam van een kennis die iemand verlinkte uit burgermotief

en van vrienden die beloofden elkaar niet kwijt te raken.

En elkaar vonden door een knipperend lampje.

Wow.

Dus de vraag aan jou als luisteraar is eigenlijk: in een

wereld vol gigantische logsystemen waarin we onze angst er zo

graag uit besteden, is onze ultieme veiligheid misschien

gewoon veel simpler?

Ja, is het niet simpelweg een kwestie van hoe goed we in ons dagelijks

leven op elkaar letten.

Precies.

Dat is echt een hele sterke om de komende tijd even flink te laten bezinken.

De volgende keer dat je dus gefrustreerd op je stuur

slaat in de Viel op de A2, of als je in de kroeg je vrienden

probeert terug te vinden, bestef dan even wat je bruin op dat

moment allemaal aan het doen is.

En bovenal, wees dat lampje voor een ander.

Mooier kunnen we het niet samenvatten.

Onzettend bedankt dat je er weer bij was en dat je met ons

deze diepub sigalogische laag in wilde duiken.

Blijf de gesprekken om je heen met een nieuwsgierig oor aanhoren,

wees een beetje lief voor elkaar.

En we zien je heel graag weer bij de volgende.