De Hongerwinter 1944-1945

Vandaag gaan we terug in de tijd.

We gaan naar de winter van 1944 op 1945.

Een winter die in Nederland een eigen naam heeft gekregen.

De hongerwinter.

Misschien heb je er weleens van gehoord, misschien ook niet.

maar deze winter heeft heel veel Nederlanders geraakt.

Ouders, grootouders, overgrootouders.

Veel families dragen de verhalen nog steeds met zich mee.

Waarom is dit verhaal belangrijk?

Omdat het laat zien hoe snel een normaal leven kan veranderen.

In september 1944 dachten veel Nederlanders dat de oorlog bijna voorbij was.

De geallieerden waren al in het zuiden van het land. Mensen waren hoopvol.

Maar in het westen, in steden zoals Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Utrecht, ging het anders.

De Duitsers bleven daar nog maanden.

En het werd verschrikkelijk koud en heel erg stil.

Ik wil dat je je iets voorstelt, jij die nu luistert.

Stel je voor dat je naar de winkel gaat en de schappen zijn leeg.

Niet bijna leeg, maar echt helemaal leeg.

Geen brood, geen aardappelen, geen melk, geen kolen om je huis warm te maken.

Geen elektriciteit, geen gas.

En de winter is een van de koudste van de eeuw.

Dat was de werkelijkheid voor miljoenen mensen.

Hoe kwam dit zo?

In september 1944 hadden de Nederlandse spoorwegen een grote staking begonnen, op verzoek van de regering in Londen.

Het idee was simpel.

Stop de treinen, dan kunnen de Duitsers geen soldaten en wapens meer vervoeren.

Maar de Duitsers waren boos.

Heel boos.

Ze besloten als straf om geen voedsel meer naar het westen van Nederland te laten gaan.

De boeren in het noorden hadden eten, ja, maar het kon niet meer naar de grote steden komen.

En toen kwam de winter en de rivieren bevroren.

De boten konden ook niet meer varen.

Dus wat at je dan?

Wat kookte je in de pot als de pot leeg was?

Mensen werden creatief, op een manier die wij ons nu bijna niet meer kunnen voorstellen.

Ze aten suikerbieten.

Suikerbieten zijn eigenlijk voer voor koeien en varkens.

Maar mensen kookten ze, raspten ze, maakten er pap van.

Het smaakte zoet en bitter tegelijk en je werd er misselijk van als je het te vaak at.

Maar het vulde de maag, een beetje.

En toen kwamen de tulpenbollen.

Ja, de bollen van de mooie bloemen waar Nederland zo beroemd om is.

Boeren in de bollenstreek hadden grote voorraden bollen liggen, klaar voor het volgende seizoen.

Het ministerie van Landbouw zei: deze bollen mogen mensen eten, ze zijn niet giftig, als je ze goed kookt.

Mensen leerden hoe ze het giftige hartje uit de bol moesten halen.

Daarna konden ze de rest koken of malen tot meel en er koekjes van bakken.

Tulpenbollen smaken een beetje zoet, een beetje droog, een beetje bitter.

Maar als je honger hebt, eet je alles.

Laat me je meenemen naar een keuken in Amsterdam, in januari 1945.

Het is donker, hoewel het pas vier uur 's middags is.

Er is geen licht, geen elektriciteit.

Een vrouw, laten we haar Marie noemen, staat in de keuken.

Ze heeft haar jas aan, want het is binnen bijna net zo koud als buiten.

Op de tafel ligt een handvol tulpenbollen.

Bruin, met droge schillen.

zoals uien.

Marie pakt een mes en begint te schillen.

Haar vingers zijn rood en stijf van de kou.

In de pot zit een klein beetje water.

Geen kolen meer, dus heeft ze stukjes hout uit een oude stoel gebroken.

De stoel waar haar man altijd op zat, voor de oorlog.

Het hout knettert zwakjes.

In de kamer zitten haar twee kinderen, Henk van zeven en Annie van vier.

Ze zeggen niets.

Ze hebben geen energie meer om te praten.

Annie kijkt naar de pot met grote ogen.

Ze ruikt iets.

Een vreemde, vage geur.

Marie roert in de pot en haar maag knort hard.

Ze heeft zelf vandaag nog niets gegeten, want er is maar genoeg voor de kinderen.

Ze haalt diep adem en glimlacht naar Annie.

Bijna klaar, lieverd, zegt ze zachtjes.

Vanavond eten we soep.

Maar het is geen soep.

Het is gekookte tulpenbol in water.

En toch eet Annie het op met kleine hapjes.

En ze zegt dankjewel.

Marie draait haar gezicht weg, zodat de kinderen haar tranen niet zien.

Dit speelde zich af in duizenden huizen.

Mensen liepen kilometers, soms honderd kilometer, naar boerderijen op het platteland.

land.

Ze namen hun trouwringen mee, hun zilveren bestek, hun mooiste kleren.

En ze ruilden alles voor een zak aardappelen of een paar eieren.

Deze tochten heetten "hongertochten".

Veel mensen werden onderweg ziek.

Sommigen kwamen niet meer terug.

In totaal stierven ongeveer twintig- tot tweeëntwintigduizend mensen aan de gevolgen van de Hongerwinter.

Vooral oude mensen en kleine kinderen.

Wetenschappers hebben later ontdekt dat de baby's die toen in de buik van hun moeder zaten hun hele leven gevolgen hebben gevoeld.

Ze waren vaker ziek, hadden vaker hartproblemen.

Honger laat sporen na, ook lang nadat de honger voorbij is.

In het voorjaar van 1945 kwam er hulp.

Geallieerde vliegtuigen, Engelse en Amerikaanse, gooiden voedsel uit de lucht boven de steden.

Operatie Manna en Operatie Chowhound heetten ze.

Mensen renden de straat op, keken omhoog en huilden.

Brood, blikken vlees, chocolade.

Een dag later was Nederland bevrijd, op vijf mei.

Maar de honger was nog niet meteen voorbij.

Het duurde maanden voordat de schappen weer normaal vol waren.

Waarom vertel ik je dit verhaal?

Omdat het iets zegt over Nederland en over mensen in het algemeen.

Over hoe sterk we kunnen zijn als het moet.

Over hoe ouders alles geven voor hun kinderen, ook als ze zelf niets meer hebben.

En over hoe een tulp, zo'n mooi symbool van Nederland, ook een symbool kan zijn van overleven.

Als je de volgende keer door een tulpenveld loopt, in april of mei, denk dan een seconde aan Marie en Annie en Henk.

Aan al die mensen die het hebben volgehouden, met een lege maag en een warm hart.

En als je een Nederlander hoort zeggen, we hebben nog niet zo lang geleden tulpenbollen gegeten, weet je nu wat ze bedoelen.

Het is geen grapje.

Het is een herinnering die diep zit, die wordt doorgegeven van generatie op generatie.

Praat er eens over met je Nederlandse vrienden.

Vraag het aan iemands oma.

De verhalen leven nog.

Drie woorden om te onthouden.

Voorbeeldzin Voedsel Voorbeeldzin Bevrijding Voorbeeldzin Een vraag voor jou.

Tot de volgende aflevering van Nederland in Verhalen.