Verdieping: 19 t/m 21 oktober

en vertellen dat Hitler eigenlijk best een punt had?

Ja, echt een huiveringwekkend detail is dat.

Bizar, toch.

En wat heeft die ontmoeting in vredesnaam te maken met een wanhopige vader die 's avonds de televisie afstruint op zoek naar Booba voor zijn overprikkelde kleuter?

Dat lijkt ook totaal ongerelateerd.

Precies, maar vandaag kijken we naar een onzichtbare kracht die ons allemaal beïnvloopt.

We duiken in de architectuur van onze informatie.

De manier waarop we nieuws, meningen en beelden consumeren verandert namelijk onze realiteit.

Vaak zonder dat we het door hebben.

Klopt helemaal.

Eindelijk luister je naar deze nieuwe, diepgaande analyse.

We hebben vier recente opvallende verhalen van Reddit verzameld.

Verhalen die op het eerste gezicht niet met elkaar te maken hebben.

Maar die echt een keiharde spiegel voorhouden over hoe wij en jij zelf ook gevoed worden met informatie.

En voordat we er echt in springen wil ik even heel kort een belangrijke kadering mee geven voor deze specifieke duikende materie.

Ja, doe dat, want het is best pittig vandaag.

Zeker.

De bronnen die we vandaag bespreken raken aan politiek zwaar beladen thema's.

We komen aspecten tegen van linksactivisme, maar stuiten ook op uitspraken die ronduit extreemrechts of fascistisch lijken te zijn.

Ik wil glashelder maken dat we geen enkele politieke uitspraak, ideologie of mening uit deze tekst onderschrijven.

Nee, absoluut niet.

We kiezen hier echt geen partij, ons doel is puur om de mechanismen bloot te leggen.

We kijken objectief naar wat er gebeurt in het hoofd van deze mensen zodat jij als luisteraar zelf kunt nadenken over die dynamieken.

Helden.

Oké, laten we dit eens uitpakken en direct beginnen bij de absolute bron van onze nieuwsverziening.

De plek waar de nationale waarheid zou moeten worden gecontroleerd, het binnenhof in Den Haag.

Ja, we lezen het verhaal van Bob Scholte.

Hij is de journalist achter het YouTube-kanaal Left Laser.

Het is een grijze dinsdagmiddag en Bob heeft na heel veel bureaucratisch getouwtrek,

eindelijk een dagaccreditatie voor de Tweede Kamer bemachtigd.

Een flinke prestatie op zich al.

Ja, en hij heeft net een behoorlijk pittig interview gehouden met een politicus.

Maar dan wil hij naar de wekelijkse ministerraad om daar verslag te doen.

En plotseling stuit hij op een blinde muur.

De deuren gaan dicht.

Lastig.

De Rijksvoorlichtingsdienst is de RVD, die weigert toegang.

En de reden is dat hij geen lid is van de parlementaire persvereniging, de PPV.

Ja, en dan begint het pas echt.

Nou, echt he.

Als hij probeert uit te vinden hoe hij lid kan worden, begint er een soort absurd, bureaucratisch theater.

Die hele PPV heeft niet eens een website.

Wat in deze tijd natuurlijk ongekend is voor een zo gevestigde organisatie.

Ja, de balie van de tweede kamer kan hem ook niet helpen.

Hij hoort dan via via dat hij moet worden voorgedragen door twee zittende leden.

En daarna nog door een soort ballotagecommissie moet.

Dat is inderdaad een flinke procedure.

En hij weet uiteindelijk twee leden zover te krijgen.

Hij gaat op gesprek, maar de commissie wijst hem af.

Met een vrij opmerkelijk reden, toch?

Ja, het oordeel is dat zijn werk weliswaar kritisch is.

Maar soms ook, en ik citeer, sensationeel.

Hij mag het over een jaar nog eens proberen.

Wat we hier zien, is het klassieke mechanisme van institutionele poortwachters.

Oké, vertel.

Nou, die PPV is opgericht in 1946, vlak na de oorlog.

In die tijd was er een enorme, heel begrijpelijke behoefte om betrouwbare journalistiek te scheiden van staatspropaganda.

Ja, logisch.

De overheid gaf de journalisten destijds zelf de sleutels in handen,

zo konden jullie je eigen onafhankelijkheid en kwaliteit bewaken.

Maar wacht even, ik snap de frustratie van Bob in het artikel.

Maar we moeten wel eerlijk zijn over de context hier.

Hoe bedoel je dat precies?

Nou, Left Laser staat er echt om bekend extreem provocerend te zijn.

Ze zoeken constant de grens op, confronteren politici soms echt heel agressief,

met de camera open en neus, het is bijna een show.

Heeft een persvereniging niet gewoon de absolute plicht om orde te bewaren?

Ja, dat snap ik.

Is die politieke journalistiek niet gewoon een exclusieve nachtclub geworden?

En als je iedereen met een selfiestick en een vlotte babbel naar binnen laat,

dan verandert de boel te snel in een mediacircus vol trollen en klikbeet.

Dat is exact het verweer van de gevestigde orde.

En er zit absoluut logica in.

Je wilt niet dat dat wekelijkse persmoment ontaardt in chaos.

Maar het meegenisme wat we hier zien is wie die grens bewaakt.

En, hoe dan?

Bij die uitsmijters zonder website bedoel je.

Precies.

De overheid laat het over aan een besloten vereniging van concurrenten.

De gevestigde kranten en zenders bepalen of een nieuw digital-medium naar binnen mag.

En een criterium als sensational is natuurlijk volstreksepictief.

Ja, want wat jij sensatie vindt, vind ik misschien wel gewoon kritische journalistiek.

Exact.

En door dat dit in achteraf kamertjes gebeurt, zonder transparente richtlijnen voet je een enorm wandrouwen.

De ironie is dat dit instituut uit 1946 ooit bedoeld was om de democratie te beschermen,

nu de status quo lijkt te beschermen door vernieuwing buiten te sluiten.

En dat brengt ons eigenlijk bij een crucial punt voor onze informatiezameleving.

In Den Haag zien we dus dat de deuren krampachtig gesloten blijven,

maar als je die Haagsebubbel verlaat en het internet op gaat,

dan zijn die poorten al lang aan splinters geslagen.

Daar is geen enkele controle meer.

Niet.

Er zijn online geen ballotaatje-comissies.

En als die controle wegvalt, wat gebeurt er dan met ons, met de consument?

Dat zagen we terug in de tweede verhaal.

Ja.

En ik moet zeggen, hier wordt het echt interessant, maar ook heel naar.

Dit gaf me echt de kribels.

Ja, dit is het verhaal in dat Utrees Café, toch?

Ja, een druilige dintige avond in Utrecht.

De verteller van dit verhaal zit alleen aan een tafeltje met een kop thee.

En dan komt een jonge man van echt in de twintig naast om zitten.

Een hele gewone jonge, als ik het me goed herinner.

Ja, precies.

Hij draagt een simpel grij shirt.

Hij heeft z'n oordjes nog in.

En hij oogt uiterst vriendelijk en beleefd.

Ze raken aan de praat.

Luchtige koetjes en kalfjes.

Die jonge vertelt heel enthousaste over een concert waarin er toegaan.

Echt een volstrekt normale interactie.

En dan slaat het ineens om.

Vanuit het niets.

Het gesprek draait naar maatschappelijke thema's.

LHBT-rechten.

En deze keurig glimlachende jongen leunt achterover en zegt: 'Dat is toch leuk, dat.'

En dit is een citaat: 'Hitler had op sommige punten best gelijk.'

Ongelooflijk.

De verteller omschrijft heel tastbaar hoe hij letterlijk verstijft.

Z'n thee wordt koud in z'n handen.

Hij zoekt naar een teken van agressie of een soort lugubere ironie.

Maar die jongen is niet boos.

Hij lacht een beetje en zegt ach.

Het is mijn mening.

Ik heb de ergste gelezen.

Ja, als we dit verbinden met het groter plaatje.

Dan is die laconieke houding, dat is echt de kern.

Hoe kan een perfect uitziende appel van binnen zo rot zijn?

Wat we hier in de praktijk zien, is hoe de zogeheten alt-right-pipeline werkt.

De algoritmische fuik.

Hoe werkt dat?

Vroeger dachten we bij radicalisering aan actieve rekrutering.

Iemand zoekt bewust neonazi's op in donkere achterafzaaltjes.

Maar moderne aanbevelingsalgoritmen op YouTube of TikTok werken totaal anders.

Ze zijn gebouwd rond één enkele optimalisatie.

Engagements.

Ze willen gewoon dat je kijkt.

Ja, ik dacht dat ze werken als Spotify.

Toen ik dit zag.

De Discover Weekly afspeellijst, toch?

Oh ja, goeie vergelijking.

Stel, je zet die lijst aan.

Je luistert naar ons schuldige popmusiek.

Het algoritme merkt dat je net iets langer luistert naar een nummer met een elektrische gitaarderin.

Dus krijg je meer gitaar?

Precies.

De volgende keer schuift dat je wat rock voor.

Welja, er zit hardrock.

En voordat je het doorhebt, zonder ooit de zoekterm 'Heavy Metal' te hebben getypt,

zit je naar snoeiharde death metal te luisteren?

Is dat ook hoe politieke radicalisering werkt?

Dat is exact hoe de normalisatie van extremisme plaatsvindt.

Als een gebruiker zoals die jongen begint met een lichtkritische video over pakweg, moderne genderrollen,

merkt het algoritme op: hé, dit houdt 'm aandacht vast.

Om die aandacht vast te blijven houden, moet de volgende prikkel sterker zijn.

Dus de volgende aanbeveling portretteert westerse cultuur als in verval.

Maanden later zit die jongen in een bubbel waar fascistische theorieën niet als extreem worden gepresenteerd,

maar als verborgen waarheden.

Maar wat zo bizar is?

Hij presenteert gewoon als een voldongen feit.

En nog super bleef het ook.

Ik moest denken aan de filosofa Hannah Arendt.

De banaliteit van het kwaad.

Dat het kwaad geen horns heeft, maar vaak gewoon een grijs pak draagt.

Ja, heel begrijpelijk dat je daarin denkt.

Al gebruikte Arendt die term specific voor bureaucraten in nazi Duitsland, zoals Eigman.

Die gewoon de treinelieter rijden.

Ja, mensen die meewerkten aan gruelijkheden door kritiekloos de regels te volgen,

zonder zelf op het eerst gezicht van het Tico Monsters te lijken.

Dus die vergelijking gaat dan niet een beetje mank.

We hebben het hier niet over een amtenaar, maar over een student met oord op je zin in een utrecht stijhuis.

De historische kontrex is anders, maar de sociologische meganika overlapt echt enorm.

Wat er tegenwoordigde banaliteit van extremisme noemen leund op exact datzelfde gebrek aan kritische reflexie.

Ah, op die manier.

Ja, het extremisme voelt voor die jongen niet als kwaldaardig.

Hij ziet zichzelf helemaal niet als radical.

Hij denkt oprecht dat hij gewoon iets interessant heeft gelezen.

Omdat het langzaam genormaliseerd is en zijn bubbel brengt hij het als alviet over het weer heeft.

De vertellenrobert dit eindigte met een waarschuwing, praat met de jonge mannen in je leven.

Dat laat wel zien hoe onszichtbaar zo iets is, tot het aan een tafeltje naar buiten komt.

Wat is?

Maar we weten al bij dat ideeën zelde Theorie blijven in dat café.

Die sluimerende overtuigingen, die via die algoritmes binnenkomen,

zoeken uiteindelijk een uitweg naar de visieke wereld.

Naar de straat.

Ja, wat gebeurt er als die virtwelen ego put stoppt en veranderd in een agressieve meuten?

Hoe escaleren we dat?

Dat zagen we in de derde bron.

Ja, een compleet andere dynamiek.

Zeker, het was een koude zaterige ogen in Maart.

De verteller en zijn vriendin Lotte stand op een plein bij een vrede sampro test.

Lotte draagt een boord met de tekst samen tegenhaat.

Dat klinkt dat nu door heel gemoedelijk.

Was het ook?

Mensen deelden teeuwt, honden liepen rond, de politie stond kan toe te kijken.

Maar dan slaat de sfeer ineens totaal om.

Aan de rand van het plein duikt een groep in donkere kleding op.

Met vakkels.

Met vakkels?

Ja.

Mid op de dag.

Ja, je ziet die vlammen in de windwapperen.

Z'n roepen agressieve leuzen en marscheren op de demonstranten af.

Paniek breekt uit.

Een kind begin te huilen.

De politie vormt direct een strakke lini.

Zo zie je het meteen.

Precies.

Een agent schreeuw dat ze afstand moeten houden.

Maar de agressie neemt alleen maar toe.

En dan gebeurt er iets wat je echt in geen enkel handboek voor krouwtkontrol gaat vinden.

Dit is echt mijn favoriete moment uit al deze bronnen.

Nou echt.

Vanuit de vreedsame groep stapt een ouderen mevrouw naar voren.

Met een rode schaal leunend op een wandelstok.

Ze loopt straal voorbij de liniagenten.

Recht op die donkergeklede mannen af.

En ze zegt: 'Hé, kanjers.'

Wat doen jullie nou?

Het is koud.

En jullie maken mensen bang.

Ga naar huis.

En denk eens na.

En de uitkomst is fascinerend.

De groep verstijft.

Iemand laat z'n fakkel zakken.

Ze kijken elkaar wat aan.

Mompelt wat.

En drauigen gewoon af.

De straat uit.

Spannend weg.

Dus wat betekent dit allemaal?

Zelfs die getrainde politie met schilden en wapenstokken kon dit niet breken.

Maar een oma met een wandelstok wel.

Waarom werkte dat?

Dit roept een hele belangrijke psychologische vraag op.

Het antwoord is de inmensenkracht van kochnitieve dissonantie.

Oké, leg uit.

Als zo radicalig op de straat op gaat hebben ze een heel specifiek script in hun hoofd.

Ze verwachten weerstand.

Ze verwachten de politie.

Sirenes.

Schreeuwende tegenstanders.

Die agressie valideert een eigen optreden.

Het maakt het in hun hoofd heroisch.

Dus die politielinie gaf ze eigenlijk precies wat ze wilden.

Exact.

Het bevestigde hun script.

Maar die mevrouw, die verschuift het script compleet.

Ze reageert niet met angst of een tegenaanval.

Ze reageert met radicale kalmte en alledaagse menselijkheid.

Door te zeggen dat het koud was.

Ja.

En daarmee reduceert ze hun hele dreigende theatraal acteren tot iets ontzettend banaals.

Ze spreekt ze aan als vervelende kwajongens die gewoon naar huis moeten.

Niet als intimiderende straatstrijders.

Het creëert zo'n enorme kortsluiting in hun verwachtingspatroon,

die cognitieve dissonantie dus, dat ze geen idee meer hebben hoe ze zich moeten gedragen.

Je kunt niet de stoere jongen spelen tegenover een teleurgestelde groot moeder.

Precies dat.

Ze ontnam hun agressie gewoon alle zuurstof.

Dat moment van de-escalatie is echt magisch.

En het zet me ook heel erg aan het denken, want die radicale kalmte van haar.

Dat verlangen om gewoon te zeggen van, het is goed zo, gelukkig thuis.

Is dat niet precies waar we in onze overprikkelde maatschappij allemaal stiekem naar snakken?

Een soort schuilplaats voor de vakantie.

Ja.

Voor de gesloten deuren, de vakantie, de eindeloze stromen, het ogenritme, we zoeken die rust.

's Avonds, thuis op de bank.

En dat bracht je, brengt ons naadloos bij het allerlaatste verhaal.

We gaan inderdaad van de straat naar de huiskamer.

Bij Vader Rick.

Ja, het is half zeven 's avonds.

Het water kookt, lichten zijn gedimd.

Zijn vijfjarige zoontje zit naast hem.

Rick zoekt gewoon iets rustigs voor hem om te kijken voor het slapen gaan.

Vroeger had je dan Sesamstraat.

Een kwartiertje, leerzaam en speelbaar.

Ja, een zender.

Maar nu?

Rick zet langs NPO 1, 2 en 3.

Alles is voor oudere kinderen of te heftig.

En puur van hoop op YouTube.

En zet een onschuldig filmpje aan over dieren in de dierentuin.

Veel groene papegaaien, grote grijze olifanten.

En let hierbij heel goed op de beschrijving van die video.

Wat Rick beschrijft, zit vol met snelle cuts, felle contrasten en schreeuwerige geluidseffecten.

Binnen vijf minuten is het klaar en doet het algoritme er weer een snellere video in.

En wat gebeurt er met dat jochie?

Hij wordt knettergek.

Hij wordt super onrustig.

Wil na vijf minuten alweer iets anders zien, wil niet luisteren.

Bedtijd wordt een complete ramp.

Dat filmpje was geen rustpunt.

Het was een dopamine spuit.

Rick vraagt zijn ex, een moeder, en ze zegt: probeer Boemba.

Voor wie die kent, Boemba is een kinderserie over een Vlaamse clown.

Het tempo is ontzettend traag, geen snelle montage.

Rick zet het op en de magie is terug.

Direct effect.

Ja, dat kind is 20 minuten lang gefascineerd, ontspant zich.

En gaat erna zonder protest zijn tanden poetsen.

Dit is biologisch gezien, fascinerend.

Een Europees wetenschappelijk onderzoek laat zien dat die snelle montage van moderne media,

de zogenoemde pacing, een continu oriëntatiereactie in onze hersenen uitlokt.

Orientatiereactie?

Ja, evolutionair zijn we geprogrammeerd om heel alert te reageren op snelle bewegingen.

Het zou een roofdier kunnen zijn.

Dus als een YouTube-video elke drie seconden van camerahoek wisselt,

dwingt dat ons brein om constant die waakzaamheid aan te zetten.

Dat put enorm uit.

Dus het zijn nu stellen, ze maakt eigenlijk overuren.

Precies?

Wat Boemba doet en wat Sesamstraat vroeger deed,

is die oriëntatiereactie kanaliseren.

Het geeft dat hele systeem de kans om te vertragen.

Maar weet je, ik kan er wel een beetje om lachen,

zo'n vader die wanhopig zoekt naar Boemba,

maar zijn wij niet exact hetzelfde.

Hoe bedoel je?

Nou, is die zoek naar boemba niet de ultieme meter voor voor ons als volwassenen?

Wij zwijpen ons 's avonds op diezelfde bank ook helemaal wezenloos.

In een half uur scrollen we langs oorlogs foto's, woende columns,

tik tok danstjes en nieuwsberichten over gesloten door in Den Haag.

We geven ons eigen brein diezelfde uitputtende dopaminuspuit.

Dat is een heel scherp inzicht.

Wij zijn toch net zo goed die overprikkelde vijf jaarigen.

Wij zoeken eigenlijk ook de sezomstraat van het moderne leven,

een uurtje rust en zachte focus voor dat ons bedding stappen.

Dit verbindt eigenlijk alle draden van vandaag veilos met elkaar.

Als je het samenvat zie je dat alles hier draait om de informatie die snakt naar vertraging

die snakt naar vertraging.

In Den Haag.

Zowel die afwijzing van Left Laser in Den Haag,

als die radicaliseren de algoritmes bij die jongen in het café,

als dat veel te drukken YouTube filmpje,

het laat allemaal zien dat we als mens actief moeten creëren wat we consumeren.

Je moet echt vechten voor je eigen informatievoziening,

of nou een acreditatie is of de iPad van je puter.

Als jij niet kiest, kiezen de algoritmes voor jou.

En het systeem kiest altijd voor versnelling.

En dat breng me bij een laatste, misschien wel best een confronteren de gedachte,

voor jou, de luisteraar.

We begonnen deze aflevering bij de gesloten door in Den Haag.

We liepen langs de verborgen, radicalisering in een café,

zagen vakels gedoofd worden door de vriendelijkheid van een oma,

en eindigden bij de rustgeven de eenvoud van Bumba.

We vlinken reis.

Dat kun je wel zeggen.

We maken ons vandaag de dag vaak zoveel zorgen over de grote zichtbare dreigingen.

We zijn terecht heel kritisch op politie-achtig gesloten deuren.

En we maken ons logisch erbij zorgen over agressieve mannen met vakels op straat.

De zichtbare extremen, ja.

Precies.

Maar denk hier dus overna.

Wat als de alle grootste dreiging voor onze maatschappij veel dichterbij is?

Wat als het simpelweg de ritme is van de schermen,

waar we onszelf elke avond klaklozen overgeven.

Dat is een gedachte die blijft hangen.

Ja.

Als de montage van één filmpje het zenuwstelsel van een vijf jaren in vijf minuut tijd

compleet kan overbrikkelen.

En als het algoritme een beleefde 20-jarige onzichtbaar kan radicaliseren.

Ben jij dan wel zo zeker van dat jouw eigen werkelijkheid niet

ongemerkt wordt geformd door de content, die je vlak voor het slapen gaan nog even wegdekt.

Daar moeten we ons echt veel bewusten van zijn.

Zeker weten.

Wat hoop ik dat er vandaag gebeurt?

Die lens een heel klein beetje voor je te hebben schoongeveegd.

Onszet een bedankt dat je bij deze analyse was en de tijd nam om deze verhalen samen

met ons uit te pluizen.

Blijf kritische wat je consumeert, zoek af en toe bewust even de rust op.

En heel graag tot de volgende keer.