Verdieping: 7 t/m 9 oktober

Heerlijk.

Ja toch.

De koffie voor je is echt perfect, de sferen ontspannen.

Je bent in een geheel geanimeerd gesprek verwikkeld met een vriendin.

En dan?

Laat maar raden.

Ja.

Iets verstortet.

Precies.

Heel langzaam kruipte zo'n ongemakkelijk gevoelje nek, weet je wel?

Ja.

Je kijkt op.

En je merkt dat iemand helemaal aan de overkant van de gracht nou je zit te staren.

Oei.

Ja, dat is ongemakkelijk.

En niet even vluchtig kijken, maar echt onafgebroken aanstaaren.

Waarom schiet je hartslag op dat moment direct omhoog?

Dat is een hele fascinerende, fysieke reactie.

Ja, dat vraagt waarom voelen we ons als moderne mensen in een superdrukke, stedelijke, onmiddellijke wereld

ons zo iets simpels als een blik.

Omdat we stiekem nog steeds reageren als proi dieren.

Welkom bij deze nieuwe, diepe verkennen.

Vandaag doen we iets heel anders dan je misschien van ons gewend bent.

Klopt.

We hebben het roer even omgehoogt.

Zeker.

Geen zware academische rapporten of hele complexe macro-economische theorieën vandaag op de

snijtafel.

Gelukkig maar.

Onze bronnen voor deze duik zijn eigenlijk verrassen toegankelijk.

We kijken namelijk naar twee korte verhalen.

Ja, en niet zomaar verhalen.

Ze zijn ospronkelijke geschreven voor mensen die op B1 niveau Nederland sleren.

Afkonstig uit een wekelijkse educatieve recap, toch?

Precies.

En dat klinkt in de eerste instantie misschien als heel lichte kost.

Ja, B1 is best wel basis.

Dat is het ook.

Teksten met een hele alledaagse woordenschat, korte zinnen, zonder enige academische grond.

Maar, en dit is belangrijk, de eenvoud van de vorm is hier juist de grote kracht.

Hoe bedoel je dat precies?

Nou ja, door de taal zo gestript en basaal te houden, komen de fundamentele menselijke interacties

ineens veel scherper in beeld.

Je wordt niet afgelijk door ingewikkelde de details.

Nou ja.

Onze missie vandaag is dan ook om te onderzoeken hoe juist deze scheinbaar simpelen allerdagse

verhalen ons een loopzijveruspiegel voorhouwen.

Een hele confronterenuspiegel, soms?

Zeker.

Ze leggen bloot hoe ons brein werkt in stressvolle situaties, hoe we vaak onbewust, allerlei overlevingsmechanismen

inzetten of toepassen.

En misschien nog wel het allerbelangrijkste, hoe we omgaan met onverwachten momenten van connectie,

in een wereld die we, zeg maar, het liefst zo voor spelbaar mogelijk houden.

Oké, laten we dit uitpakken.

We beginnen in een situatie die, denk ik, voor iedereen die wel eens boodschappen doet, direct

daar kenbaar is.

De markt.

De wekelijkse markt in Den Haag op een enorm drukke zaterdagochtend.

Kijk, dat is sociologisch gezien een echt fascinerende plek.

Ja.

Een markt is in de basis gewoon georganiseerd gaus.

Mensen met totaal verschillende achtergronden, doelen en haastniveaus, die moeten daar allemaal

samen door een hele beperkte, fysieke ruimte navigeren.

Een soort snelkookpan voor sociaal gedrag.

Exact.

Het is de ultieme test voor hoe we met elkaar omgaan.

En de sfeer, sfeer wordt in de tekst echt prachtig, sindtuigelijk neergezet.

De auteur trekt je direct die sfeer in.

Je ruikt het bijna.

Ja.

Geur van verse gebakken vis, en die mengt zich dan met die van warme zoete stroopwafels.

Typisch Nederlandse ook.

Heel typisch.

Zon schijnt door de bomen, waardoor het licht een beetje gefilterd wordt, over al die kleurrijke

kramen, rode aardbeien, gele bananen, er is geroezemoes, gelach en op de achtergrond speelt

ergens een muzikant, wat vrolijke deuntjes op een accordeon.

Het klinkt haast als een utopie van stedelijkzaam leeft, toch?

Tot dat je in een rij moet staan.

Ja, precies.

In de rij staat een man. Hij heet Daan. Daan is een vriendelijke man van middelbare leeftijd. Hij draagt een grijze jas en een pet.

petje op.

En dan bevindt zich in wat misschien wel de meest frustrerende micro-ervaring hervindt

is.

Een langzaam beweegende wachtrij.

Een hel.

De psychologie van een wachtrij is ontzettend interessant, wist je dat?

Nou ja, ik weet vooral dat ik er een hekel aan heb.

Dat heeft iedereen, maar een rij is namelijk niet zomaar een groep mensen die toevallig achter elkaar

staat.

Zodra we in een rij gaan staan, sluiten we onbewust een soort tijdelijk heilig sociaal contract met elkaar

af.

Een contract?

Ja.

We leveren eigenlijk onze vrijheid in en accepteren een strikte hiërarchie en die hiërarchie is puur gebaseerd

op tijd.

Eerlijkheid is daarin de absolute valuta.

Wie het eerst komt, wie het eerst maat.

Letterlijk.

Jouw wachttijd is jouw investering in het product dat je aan het einde hoopt te krijgen.

En het product waar hij in dit geval zijn tijd in investeert is oude kaas.

Een serieus investering.

Zeker op zaterdag.

Hij staat al een flinke tijd te wachten en zucht een keer, kijkt op zijn horloge.

Het is pas tien uur in de ochtend, maar de rij is echt lang.

Een flinke rij, neem ik aan.

Enorm.

Voor hem staan nog vijf mensen en zijn maag knort gewoon.

Hij ruikt weliswaar die viskraam naast hem, maar hij droomt eigenlijk alleen nog maar van

een boterham met die specifieke zoute oude kaas.

Met een kopje koffie erbij in zijn eigen keuken.

Precies.

De verwachting bouwt zich enorm op.

Maar dan gooit de kaasboer, een wat oudere man met een rooie gevlekte schort en zo'n groot glimmend

mes, letterlijk olie op het vuur.

O, wat doet hij?

Hij roept keihard over de menigte: nog maar tien stukken oude kaas.

Wie het eerst komt, wie het eerst maalt.

Kijk, en dat is dus het moment waarop alles verandert.

Wat hier psychologisch fascinerend aan is, is de abrupte cognitieve verschuiving die

zo'n opmerking teweegbrengt bij iedereen in die rij.

Is het direct stress, toch?

Absoluut.

Voor die uitspraak was de rij simpelweg een kwestie van geduld hebben, je levert tijd in, je

krijgt straks kaas, alles is eerlijk.

Ja.

Maar zodra de kaasboer roept dat er nog maar tien stukken zijn, introduceert hij kunstmatige

schaarste.

Twee keer zelfs.

Dat maakt voor ons brein niet uit.

Evolutionair gezien trekt zo'n opmerking meteen aan alle alarmbellen in ons hoofd.

En dat voel je in het verhaal ook echt gebeuren.

De mensen die vooraan staan, beginnen plotseling enorme brokken te bestellen alsof ze

wilden alsof ze de naderende hongerwinter moeten overleven of zo.

Ja.

Niemand neemt meer een bescheiden stukje.

Mensen kijken een beetje om zich heen, zuchtend geïrriteerd.

De hele sfeer op dat stukje markt slaat direct om.

Dat is de schaarste mentaliteit in actie.

En tijden van overvloed, of in ieder geval de illusie van overvloed, kunnen ons prima

veroorloven om sociaal naar onze buren te zijn.

Dat klets je even met de buurman in de rij.

Precies.

Maar als ons brein registreert dat een gewilde hulpbron bijna op is, vernauwt onze focus

zich meteen.

De amygdala.

Dat is dat angstcentrum in de hersenen.

Ja, het deel dat emoties en overlevingsdrift reguleert.

Die amygdala neemt agressief het stuur over.

We zien de mensen om ons heen niet langer als buurman, mede marktbezoekers, maar als concurrenten.

Directe concurrenten voor ons overleven.

En overleven is in dit specifieke geval het bemachtigen van oude kaas.

Het is rationeel gezien natuurlijk compleet onbelangrijk, maar ons brein reageert evolutionair

op vrijwel dezelfde manier als wanneer er echt een voedseltekort is.

Bizar eigenlijk.

Dus die hele rij staat helemaal strak van de stress.

En precies op dat absolute kookpunt komt er ineens een vrouw aangerend.

En die gaat natuurlijk niet achteraan sluiten.

Nee zeker niet.

Ze hijgt zo ontzettend gestrest en dit is een heel specifiek detail in de tekst.

Ze draagt een opvallende rode sjaal.

Ah, rode.

De kleur van de waarschuwing.

Ze loopt de directe af op de voorkant van de rij.

En ze zegt, best wel brutaal.

Mag ik voordringen?

Mijn dochter is jarig en ik moet echt nog een cadeau kopen.

Als ik geen kaas heb, is het feest niet compleet.

Oei.

Ja, oei je inderdaad.

De reactie van de rij is natuurlijk explosief.

Mensen kijken haar heel boos aan.

Een man achterin roept boos.

Dat is niet eerlijk.

Wij staan hier al lang.

Wat ook logisch is?

Wat ook logisch is ja.

Want zij verbreekt op dat moment op hele grove wijze.

Dat tijdelijke sociale contract waar we het net over hadden.

Ja, ze springt hier een rij voorbij.

Exact.

Ze probeert de geïnvesteerde tijd van alle anderen in één klap waardeloos te maken.

In de ogen van die mensen in de rij die al volledig in die schaarste-modus zitten door de kaasboer

is er niet zomaar iemand met haast.

Zij is een actieve bedreiging voor hun beloning.

Maar dan hebben we daan.

Onze held met het petje.

Ja, Daan die enorm veel zin heeft in zijn boterham.

En die al zo lang netjes wacht.

En daan doet iets totaal verrassend.

Hij kijkt naar de vrouw met de rode sjaal.

Hij ziet dat ze verdrietig kijkt.

En hij voelt medelijden.

Dat is bijzonder.

Hij stapt eigenlijk letterlijk uit de rij en zegt: mevrouw, u mag wel voor mij staan.

Ik heb geen haast.

En hij laat haar gewoon passeren.

Wow.

Maar wacht even.

Hier moet ik toch even advocaat van de duivel spelen hoor.

Ga je gang?

Als ik dit lees denk ik stiekem, is dat niet gewoon een beetje een enorme watje.

Een watje?

Ja, hij laat zich nu toch letterlijk de kaas van het brood eten door iemand die

simpelweg maling heeft aan de regels.

We leren onze kinderen toch dat ze netjes op hun beurt moeten wachten.

Waarom beloont Daan hier slecht plangedrag van die moeder?

Ik begrijp die reactie volledig en het is precies de logica die die roepende man in de rij

ook verwoordde.

Het voelt gewoon als een onrechtvaardigheid.

Precies.

Het is antisociaal van haar.

Maar wat je hier over het hoofd ziet is de neurologische prestatie die dan op dit moment levert.

Prestatie?

Ja.

Om in een omgeving van schaarste en competitie je eigen plek op te geven moet je actief je eigen

stressrespons uitschakelen.

Daan wijkt eigenlijk mee te gaan in de amygdala-hijack van de groep.

Oké, dat is waar, maar hoe doet hij dat zo snel?

Het verhaal geeft een hele belangrijke hint via zijn zintuigen.

Terwijl die vrouw voor hem gaat staan ruikt Daan haar parfum.

Dus een beetje zoet.

Hij observeert haar zenuwachtige gedrag, hoe ze steeds de kaasboer in de gaten houdt.

Hij ziet haar echt, bedoel je.

Precies.

Door zich op die specifieke, hele menselijke details te focussen, dwingt Daan zijn brein om haar

niet als een abstracte regelsbreker te zien, of als een bedreiging, maar als een complex, kwetsbaar

mens.

Een gestresste moeder die waarschijnlijk al de hele ochtend in paniek rondrent om een

verjaardag te redden.

Exact.

Hij vervangt de automatische reflex van de schaarste door de bewuste keuze voor empathie en dat

vergt best wel wat mentale kracht.

Ja, dat maakt zijn actie in de rij een stuk sterker en het zorgt ook voor een prachtige, zij het

aanvankelijk best wel pijnlijke ontknoping.

Want de kaas is op.

Gok ik.

Ja.

De vrouw bestelt haar kaas, de kaasboer pakt het rustig in en draait zich dan naar Daan.

En dan komen de onvermijdelijke woorden: sorry meneer, de oude kaas is nu echt op.

Au.

Precies als hij aan de buurt is.

Precies.

Dan is Daan zichtbaar teleurgesteld.

Zijn hele voornemen voor die rustige ochtend met zijn boodschap valt compleet in het water.

En terecht dat hij bouwt.

Maar en dit is mooi.

Voordat hij kan weglopen draait de vrouw met de rode sjaal zich om.

Ze kijkt hem aan en zegt: omdat u zo aardig was, geef ik u de helft van mijn oude kaas.

Wat mooi.

Dan spelen ze natuurlijk nog typisch Nederlandse scène, weet je wel, nee hoor, het hoeft echt

niet, houdt u het maar.

Heel herkenbaar.

Maar ze staat erop.

Ze breekt dat zware, zoute, geurige blok kaas letterlijk doormidden en deelt het met hem.

En als Daan later thuis aan de keukentafel zit, de kaas op zijn broodje, is zijn conclusie,

soms is aardig zijn beter dan snel zijn.

Prachtig.

En als we dit verbinden met het groter plaatje zien we hier echt een schitterende illustratie

van wederkerigheid, of reciprociteit in de psychologie.

Het over en weer geven.

Ja.

Door de situatie te de-escaleren en haar menselijkheid te herkennen, transformeert Daan een ronduit

vijandige transactie in een moment van pure verbinding.

En het fysieke breken van die kaas voelt ook heel symbolisch.

Absoluut.

Het breken van voedsel is natuurlijk een oeroud symbool, denk aan het breken van het brood in

zoveel cultuur.

Het staat voor gemeenschap en het delen van levensonderhoud.

Dus dan verliest kwantitatief gezien, 50 procent van zijn kaas.

Maar kwalitatief gezien krijgt zijn zaterdagochtend oneindig veel meer betekenis.

Hij zal waarschijnlijk nog weken, zo niet maanden aan die kleine, vriendelijke interactie

terugdenken.

Het is echt een klassiek voorbeeld van hoe een actieve verstoring, dus iemand die letterlijk

inbreekt in jouw ruimte en iets van je vraagt, kan leiden tot iets moois.

Als je tenminste hier je oordeel opschort.

Precies.

Als je dat doet.

Maar stel je nu zo'n totaal andere situatie voor.

We verplaatsen ons naar het tweede verhaal, en hierin forceert niemand een keuze

door een vraag te stellen, sterker nog, er wordt geen enkel woord gesproken in het begin.

Oh, de passieve interactie.

Ja, iemand die jouw ruimte binnendringt, met niets anders dan een aanhoudende, dwingende

blik.

We zijn in dit verhaal van Den Haag naar de grachten van Amsterdam verhuisd.

Ook altijd druk.

Zeker.

Het is later op de dag een best wel warme zaterdagmiddag.

De verteller wandelt met haar vriendin, Lisa.

Straatbeeld is echt heel levendig, volle terrassen, pratende mensen overal.

Het constant rinkelen van fietsbellen.

Een typische zomerdag in de stad.

Je ruikt vers brood uit een bakkerij op de hoek, en dat vermengt met de geur van tulpen en

rozen van een bloemenstal verderop.

Uiteindelijk vinden ze een leeg tafeltje, direct aan het water.

Perfecte spot.

De verteller bestelt een warme latte, Lisa neemt een ijskoude ijsthee.

Ze zitten daar, kijken naar de wit met blauwe boten die langzaam voorbijvaren.

Echt het ultieme plaatje van ontspanning in de grote stad.

Een moment van rust, je voelt dat je je even helemaal omlaag kan laten.

Totdat de vertellen plotseling iets opmerkt aan de overkant van het water.

Op een bankje zit een man, helemaal alleen.

Hij draagt een hoed en opvallend genoeg.

Ook hij draagt een rode sjaal.

Ah, daar is die weer.

Hij zit daar.

En hij staart onafgebroken naar de twee vriendinnen.

En de verteller voelt het ongemak direct opkomen.

Ze kijkt naar Lisa en fluistert: die man kijkt naar ons.

Hoe reageert Lisa?

Nou, Lisa is de wat meer nuchtere van de twee.

Ze probeert direct te relativeren.

Ze zegt: ach.

Hij ziet er best onschuldig uit.

Misschien is hij gewoon naar mensen aan het kijken.

Ook een heel logische aanname op een terras.

Zeker.

Maar de verteller kan het simpelweg niet loslaten.

Elke keer als ze een slok neemt van haar koffie en even een snelle blik werpt,

kijkt ze de ogen van de man met de rode sjaal recht in de hare.

Dat is supergemakkelijk.

En dan graaft haar brein direct een hele nare herinnering op van vorig jaar.

Situatie in een donker park, waar een man haar ook bleef aanstaren en toen echt te dichtbij kwam.

Logisch dat die associatie boven komt.

Ja, de paniek begint op het terras nu serieus de kop op te steken.

Maar nu wil ik jou en ook jouw luisteraar thuis even uitdagen.

Kom maar op.

Als we het hebben over het gevoel van aangestaart worden in een openbare ruimte,

dan is de reactie van deze verteller toch niet meer dan logisch.

Je bedoelt, we leren toch van jongs af aan om op onze hoede te zijn in de grote stad.

Zeker.

We hebben allemaal die waarschuwingen gehoord.

Aangestaard worden, zeker als vrouw, voelt heel snel als een prooi die door een roofdier wordt

geobserveerd.

Haar angst is toch simpelweg een ontzettend nuttig, grotendeels onbewust waarschuwingssysteem.

Waar doen we daar krampachtig over?

Je raakt hier echt de kern van waarom we ons zo extreem ongemakkelijk voelen bij langdurig

oogkontakt met een vreemde.

Kijk, ons brein is in essentie een voorspellende machine, een predictive engine.

Het wil weten wat het gebeurt.

Precies.

Het probeert continu op basis van beperkte informatie de toekomst te voorspellen.

Dat is puur zodat we veilig blijven.

In een openbare ruimte gelden er duidelijke ongeschreven regels voor het kijken naar elkaar.

Welke regels dan?

Nou, we kennen onze omgeving, we vangen elkaars blik, en na een seconde of twee

kijken we bewustweg.

Daarmee signaleren we nonverbaal, ik heb je gezien, maar ik ben geen bedreiging en ik heb

verder geen intenties met jou.

Dat is de dans van het stadsleven, kijken en snel weer wegkijken.

Ja, ik zeg het.

Dat doen we allemaal in de stad.

Maar wanneer die man op het bankje blijft staren, breekt hij dat sociale contract met een

resoluut.

Hij kijkt, maar hij ondernemt geen actie, en hij kijkt ook niet weg.

Hij blijft hangen in de ik-heb-intenties-fase.

Ja, en daardoor kan het brein van de verteller zijn intenties ineens niet meer voorspellen.

Er ontstaat direct een informatievacuüm in haar hoofd, zoveel hangt hij?

Wat wil hij?

En het menselijk brein haat een vacuüm, neem ik aan.

We kunnen er absoluut niet tegen, omdat we evolutionair nog steeds bedraad zijn om te overleven.

Vult haar brein die onbekende leegte direct, maar dan ook razend snel in met het absoluut

ergste scenario.

De worst case scenario.

Vandaar die flashback naar het park.

Precies.

Ze associeert dat op zich onschuldige staren van de man direct met een werkelijk bedreigende situatie

uit haar verleden.

haar fysiologie reageert daar ook direct op.

haar hartslag stijgt, ze maakt zich onbewust klaar voor een vluchtreactie.

Het is inderdaad zoals jij al zei een volkomen natuurlijk en normaal beschermingsmechanisme.

En dat mechanisme bereikt in het verhaal een absoluut hoogtepunt.

Want ineens staat de man met de rode sjaal op van zijn bankje.

Hij steekt er straat over en loopt langzaam, maar echt heel doelgericht op hun tafeltje af.

De verteller voelt nu de blinde paniek.

Ze kijkt naar Lisa, Lisa kijkt geschrokken terug, ze denken allebei wat wil hij.

De spanning snijd je haast door de keel.

Maar dan.

Hij stopt op een hele beleefde veilig afstand.

En in plaats van een bedreiging te vormen, spreekt hij hen aan.

Met een hele zachte en verlegen stem zegt hij, neem me niet kwalijk.

Ik wilde jullie echt niet bang maken, maar ik moest jullie gewoon even iets vertellen.

En wat is het?

Hij stelt zich voor als Peter, een kunstenaar.

Hij wijst naar de lucht, naar de zon, en zegt, ik schilder scènes van mensen op de terrassen in de stad.

Jullie zitten al een half uur zo prachtig in dit namiddaglicht.

Zou ik heel misschien een foto van jullie mogen maken?

Dan kan ik dat later in mijn atelier in alle rust naschilderen.

Oh wow!

Wat we hier dus zien, is de abrupte ontlading van dat hele opgeboude informatie vaak u hem in haar hoofd.

Ja, de leegte wordt ineens gevuld met context.

En goeie context ook.

Het slaat als een blad aan een boom om.

En de transformatie bij deze verteller is echt immens.

Je leest het gewoon.

De angst verdampt onmiddellijk.

Het maakt in een seconde plaats voor een enorme golf van blijdschap, verbazing en vooral opluchting.

Logisch.

De vriendin van Lisa roept heel enthousiast.

Oh, natuurlijk meneer wat een geweldig idee.

Peter de kunstenaar maakt heel respectvol een paar foto's op afstand.

Bedankt zo hartelijk voor hun tijd en laat hij rustig verdergaan.

Eind goed, al goed?

Zeker.

Achteraf blijkt dat het verhaal zich afspeelt met de vriendin in de hoofdrol.

De verteller voelt zich ineens een beetje, eh, dat is toch dom.

Dat ze in zo'n vriendelijke man direct een gevaarlijke rover zag.

Dat hoeft ze niet te voelen, maar het is begrijpelijk.

Lisa kadert het gelukkig prachtig voor haar in, die zegt: voel je niet dom, het is juist een prachtig compliment.

Hij vond ons gewoon heel mooi in dit licht.

Hadden we fijne vriendinnen, Lisa?

Ja, die stop.

De sfeer van de hele middag verandert daardoor.

De zonzaakt langzaam verder weg, de lucht kleurt in van die zachte tinten, oranje en roze over de grachten.

En dan, aan het einde van het verhaal, zit er nog een heel poëtisch detail.

Vertel?

Als de meiden even later nog één keer naar de overkant kijken, is Peter zelf opgegaan in de menigte.

Maar zijn opvallende rode sjaal, die ligt er nog, vergeten op het lege bankje.

Ah!

Even denken ze er nog aan om snel op te staan en de gracht achterna te rennen.

Maar dan zien ze hem in de verte de hoek omlopen.

Hij draait zich nog één keer om en zwaait naar ze.

En zij zwaaien heel hartelijk terug.

Dat een mooi beeld.

De tekst eindigt met een prachtige bijna melancholische sfeerbeschrijving.

De boot op het water ligt roerloos stil.

De vogels zwijgen.

De avondlucht begint langzaam te ruiken naar de naderende regen.

Hollandse regen komt bijna niet voor.

En de reflectie van de verteller is kraakhelder.

Ze denkt: ik was zo ontzettend gefocust op mijn eigen angscenario in mijn hoofd,

dat ik dit kleine, mooie moment bijna had verpest door keihard weg te lopen.

Soms moet je mensen niet snel voor oordelen.

En precies dat roept een fundamentele vraag op.

Een vraag die we onszelf eigenlijk veel vaker zouden moeten stellen.

Welke vraag?

Wat is de werkelijke prijs die we in ons dagelijks leven betalen voor onze constante waakzaamheid?

Nou ja, veiligheid toch.

Begrijp me niet verkeerd, want zoals we net ook al bespraken, heeft die waakzaamheid absoluut een functie.

Je intuitie kan je in sommige gevallen letterlijk redden uit hele gevaarlijke situaties.

Dat staat buiten kijf.

Maar als dat diep ingesleten wantrouwen de standaard wordt,

waardoor we de hele wereld bekijken, dan ontstaat er enorme nevenschade.

Je mist dingen.

Je bouwt een ondoordringbaar psychologisch schild op.

Als de verteller daar alleen was geweest op dat terras.

Of als ze had toegegeven aan haar allereerste impuls van paniek.

Dan had ze haar spullen gepakt en was ze weggelopen.

Exact.

Ruim voordat Peter überhaupt de kans had gehad om haar dat prachtige compliment te geven.

Ze had de verbinding in de kiem gesmoord, of gefrustreerd, nog voordat deze ook maar kon ontstaan.

En dan komen we eigenlijk bij de grote synthese van deze twee schijnbaar heel simpele verhaaltjes.

Alles komt nu samen.

Ja, we hebben dan de enorme stressvolle rij op de markt in Den Haag,

geconfronteerd met een hele directe verbale claim op zijn ruimte en tijd.

En we hebben de verteller in Amsterdam op het terras geconfronteerd met een stille,

maar hele dwingende staren de blik.

Twee heel verschillende situaties.

Maar het detail dat in beide verhalen heel expliciet opduikt als een soort waarschuwingssignaal is die rode sjaal.

Zowel de wanhopige voordringende moeder op de markt als de starende kunstenaar op de gracht, dragen erin.

Dat is geen toeval.

Dus wat betekent dit allemaal in de grotere context?

Waarom brengt de auteur van deze teksten precies dat visuele element in beide verhalen samen?

Als je kijkt naar de literatuur in vrijwel elke vorm van verhalen vertellen,

geldt de kleur rood traditioneel gezien als een waarschuwingssignaal.

Of een markering van gevaar.

Het trekt onmiddellijk het oog van de lezer.

De dragers van de rode sjaal in deze verhalen zijn allemaal buitenbeentjes in hun omgeving.

Ja, ze verleggen het op.

De moeder verstoort keihard de geaccepteerde wetmatigheid van het netjes op je beurt wachten.

De kunstenaar verstoort op zijn beurt de ongeschreven regel van het vluchtige anonieme oogcontact in de stad.

Ze zijn de verstoorders.

Ja, de levende belichaming van de freak waar we het in de inleiding al even over hadden.

Ik gebruik daarvoor vaak de analogie van de moderne stad als een soort gigantische, supercomplexe hindernisbaan.

Hoe bedoel je dat?

Als we 's ochtends onze voordeur dicht trekken en we moeten in de spits van A naar B,

dan reduceren we al die vreemde om ons heen vaak onbewust tot een soort objecten.

Vreemden.

Precies, het zijn gewoon obstakels die te langzaam lopen voor ons in de winkelstraat.

Of het zijn concurrenten voor die allerlaatste veelbegeerde zitplaats in de overvolle trein.

Of en dat zagen we in dat Amsterdam zoverhaal, het zijn potentieel onveilige elementen die

totaal onuitgenodigd onze persoonlijke bubbel binnen dringen.

We navigeren om ze heen.

Ja, we navigeren om hen heen als of het pionnen in een game zijn.

In plaats van gewoon mensen, die ook rondlopen met hun eigen complexe levens, hun eigen angsten en verlangens.

En dat?

Precies, dat is de grote existentiele les die deze teksten stiekem verbergen onder een toegankelijke b1 vocabulary.

Ze leren ons echt iets wezenlijks.

Ja, ze leren ons iets cruciaals over de kracht van kwetsbaarheid.

En vooral de bereidheid om ons oordelen heel even op te schorten.

Kijk maar naar de parallellen in de acties van de hoofdpersonen.

Ze moeten allebei een heel zwaar defensief schild laten zakken.

Daan doet dat heel bewust.

Ja, daar moet zijn, zogenaamde, absoluut recht op zijn plek in de rij op de lossen.

En ook zijn haast om snel naar huis te gaan met zijn kaas.

De verteller op het terras in Amsterdam moet haar onmiddellijke defensieve aanname over mannen in de stad loslaten.

Wie dat is eng.

Dat is dood, eng.

Maar in beide gevallen is de beloning voor die kwetsbaarheid vele malen groter dan het halsstarrig vasthouden aan hun schild.

Zo hebben we opgeleverd.

Ze krijgen allebei een mooi cadeau.

Ze ontvangen respectievelijk een heel ontroerend moment van gedeelde blijdschap.

Met de stukkaas.

En een totaal onverwachte portrettering voor wie ze zijn op dat moment in het licht.

Echte connectie vereist nou eenmaal dat we stoppen met vreemden uitsluitend als figuranten of hindernissen in ons eigen verhaal te zien.

Mooi gezegd.

Weet je, ik wil die gedachten eigenlijk even heel direct bij jou, de luisteraar thuis neerleggen.

Als je dit nu allemaal zo hoort, hoe vaak betrap jij jezelf er dan op dat je misschien wel veel te snel oordeelt in het voorbijgaan?

Dat we iemand direct in een hoekje stoppen.

Denken: maar zo voornaam.

Wanneer je bijvoorbeeld achter iemand staat bij de kassa in de supermarkt en diegene staat heel irritant en langzaam muntgeld te tellen.

De kokende woede van binnen.

Ja, of wanneer iemand in de trein iets te lang naar je bleef kijken.

Hoe vaak vul jij dat kleine beetje informatie vaak weer direct in met ergernis of met wantrouwen in plaats van met een klein beetje nieuwsgierigheid?

Dat is wel confronterend, hoor, als je het zo stelt, want we maken ons allemaal natuurlijk wel eens schuldig aan.

Zeker in de haast van de dag.

Het is simpelweg de menselijke natuur.

Het is menselijk, maar het is niet onvermijdelijk.

Klopt, maar het is ook wel echt een gevolg van de manier waarop ons hele leven tegenwoordig is ingericht.

Denk ik.

Hoe bedoel je?

Nou, we hebben nu zojuist een fascinerende reis gemaakt.

Aan de hand van twee ogenschijnlijk simpele tafereeltjes.

Van de intense geur van verse vis en het geruzie om de kaas op een druk Haags plein,

helemaal naar een zachte roze avondlucht en het kletterende ijs van een ijsthee op een stil terras in Amsterdam.

Twee werelden van verschillen.

Twee totaal verschillende scenario's, maar ze delen exact dezelfde uitkomst.

Op het moment dat we besluiten om onze haast en onze automatische defensieve oordelen even te parkeren,

dan pas ontstaat er ruimte.

Ruimte voor interactie.

Ja, ruimte voor het letterlijk breken en delen van kaas in dit geval.

En ruimte voor de belofte van een prachtig schilderij.

En die ruimte voelt helaas als een steeds zeldzamer wordende ervaring in onze huidige maatschappij.

De stad groeit sneller dan ooit, we leven met miljoenen mensen enorm dicht op elkaar gepakt.

Je struikelt over elkaar.

Ja, maar we zijn tegelijkertijd en dat is de paradox meesters geworden in het bouwen van enorme,

onzichtbare muren tussen ons in.

En dat inzicht dat bouwen van muur brengt ons bij een slotgedachte die ik je heel graag om mee geven voor de komende dagen.

Iets om even in je achterhoofd te houden.

Benieuwd?

Kijk eens kritisch naar de manier waarop we onszelf en de moderne samenleving als geheel hebben ingericht.

We besteden tegenwoordig letterlijk miljarden en een oneindige hoeveelheid innovatie aan het optimaliseren van ons bestaan.

Ja, alles moet sneller.

Alles moet sneller, maar het doel is vooral om elke mogelijke vorm van menselijke frictie uit te bannen.

We rekenen onze boodschappen lekker zwijgend af bij de selfscanner in de zaak,

zodat we de caissière of de beveiliger vooral niet hoeven te spreken.

Oortjes in.

Oortjes in, ja.

We zetten massaal oordopjes, noise-cancelling koptelefoons op in de trein,

gewoon om onszelf hermetisch af te sluiten voor de telefoongesprekken of de interacties om ons heen.

We laten onze maaltijden en onze boodschappenpakketjes via handige apps thuis bezorgen.

En dan selecteren we natuurlijk het liefst de optie zet maar voor de deur,

zodat we de bezorger niet eens fysiek in de ogen hoeven te kijken.

Dat is best wel triest.

We streven collectief naar een volledig, rimpelloos, efficiënt en compleet frictieloos bestaan.

Maar door al die algoritmes van efficiëntie zo blind omarmd,

ontwerpen we eigenlijk de toevalligheid systematisch en doelbewust uit ons leven.

Alles wordt inderdaad perfect voorspelbaar, maar daardoor wordt ons leven ook gigantisch steriel.

En precies daar wringt dus de schoen.

Want wat als die vervloekte, ook zo vervelende frictie, dat zuchtend wachten in een langzame rij,

dat totaal onhandige gesprek met een zenuwachtige moeder die voordringt,

of het initiële nare ongemak van een vreemde met een rode sjaal die te lang naar je kijkt,

wat als dat nou juist de allerlaatste weinige plekken zijn in onze perfect geoptimaliseerde wereld,

waar oprechte, verrassende, menselijke connectie nog kan ontstaan.

De crux is de connectie.

Precies.

Wat als we door onze hele wereld minutieuze ontwijking van werkelijk alle obstakels,

onszelf ook compleet onbedoeld de kans ontnemen op de allermooiste menselijke verrassingen.

Een hele mooie, belangrijke gedachte om er even mee af te sluiten.

Ik denk daar maar zo van na, de volgende keer dat je ergens in een te lange, supertrage rij staat te zuchten,

of je merkt dat een onbekende net even iets te lang je blik vasthoudt.

Loop niet direct weg.

Nee, adem in, laat dat mentale schild gewoon heel even zakken en kijk eens wat er gebeurt. Tot de volgende keer.