Verdieping: 19 t/m 21 oktober

Ja, herkendbaar voorvelen.

Precies, en je hebt eigenlijk nog net even 150 euro nodig om die paar dagen tot je salaris

trok te overbruggen.

Dus van doe je, je pak je telefoon, altijd makkelijk?

Zeker.

Je opent een vandaar website en je ziet daar twee van die hele simpelen vriendelijk oogende

digitale schuifjes.

Maar je kiest het bedrag en de looptijd.

Lekker overzichtelijk.

Ja, dus je sleet dat schuifje gewoon 150 euro.

Je uploadt even snel een foto, dat je van je idee kaart, de vins van de automatische bankcheck

plaats op de achtergrond.

En je bent klaar?

Ja, drie minuten werk.

Maar dan open je de volgende oog dat je meel en je blijkt dus ongemerkt zonder ooit explizit

echt jaten hebben gezegd.

Fast te zitten aan een leening.

Van een paar honderd euro?

Nee, van maar liefst 6.700 euro voor de komende twee jaar.

Wow.

En de paniek die dan op zo'n moment toestlaat, dat is dus precies het voorborgen prijskaartje

van wat we ontzelf tegenwoordig als ultieme gemak verkopen.

Absoluut.

Welkom bij deze nieuwe verkening van onze bronnen.

We duiken vandaag in een stapel persoonlijke notities en gespreksverslagen van eigenlijk een groep

hele alle dagse mensen.

Ja, we vroeger de verhalen van Rick.

Dat is dus de man die zojuist in die leening valt.

Kloopt.

Maar we kijken ook naar zijn vrienden, Tom, Julia, Sophia en Emma.

En als je die bron in eerste instantie bekijkt, lijkt het een beetje geautische verzameling van

andektoters.

En het gaat echt alle kanten op.

Ja, we gaan van zo'n rampzalig flitkrediet naar het tergentragen wacht in de rij voor

een festival.

En daarna beelden we in een verhitte discussie over pensioenen.

Om vervolgens af te sluiten in de lokale politiek van alle plekken.

Ja, bijzacht toch.

Maar wat de patrieus hoeft fascinerend maakt, is dat er een patroon in zit.

Onze missie voor deze session is echt om die verborgen rode draad voor je te ontraven.

Want al deze situaties draaien in de kern om 1 ding.

En dat is controle.

Precies.

Hoeveel controle heb je eigenlijk over je leven?

En hoeveel controle denk je te hebben als je op zo'n knopje drukt?

En wat gebeurt er met ons als systemen de touwetje stiletjes overnemen?

Wat we direct even terug gaan naar die casers van Rick op die website, Bondora genaamd?

Nou, dat is echt een masterclass in hoe de illusie van controle tegenwoordig ontworpen wordt.

Kijk, Rick dacht letterlijk de touwetjes in handen te hebben.

Hij manipuleert, fysiek, zo'n schruifje op ze scherp.

Ja, je ziet het gebeuren.

Ja.

En neurologisch gezien registreert ons brijnt zo'n handeling als meesterschap, zeg maar.

Ik beweeg mijn vinger, de interface reageert, dus ik bepaalde het hier gebeurt.

Twele het systeem aan de achterkant zo iets gebouwd, dat het daadwerkelijke consequenties, die

enormers prongen bij een 7000 euro gewoon voorledig uit het zich blijven.

Ja, het is eigenlijk als of je een proef abonnementje op een tijdschrift neemt en er de volgende dag

een vrachtwagen stopt de je dwingt om de hele drukkerheid te kopen.

Ja, dat is een perfecte analogie.

Hoe trappen we daar zo makkelijk in?

In de designwereld noemen we dat frictionless design of vrijvingsloos ontwerpen.

Het doel van dat systeem is om elke cognitieve belasting te elimineren.

Dus niet meer nadenken.

Precies.

Elke seconden dat je moet twijfelen, op voorwaarde moet lezen, is weggehaald.

Ons brijn wil van natuurren energiebesparen en dat wordt nu tegen ons gebruikt.

Je glijdt zeg maar de afgrond in de zonder dat je voelt dat je valt, omdat alle vrijvings

weg is.

Wat ik heel opvallend vind aan de bronnen is hoe de mensen om rekenen met dit soort gemak om

gaan.

Neem nou Tom.

Ja, tom was er heel stelling in.

Dat is heel stellig.

Die zegt gewoon, ik leen werkelijk nooit geld.

Die eind toch liever een heel weekend droog, brood dan dat die zich inlaat met dit soort

online leeningen.

En Julia ook toch?

Ja, Julia vermijt het omdat ze het te veel gedoe vindt.

Zij gooien eigenlijk innovatief meteen en barricade optegen dat vrijvingsloos een gevaar.

Ze beschermen hun autonomie door het spel gewoon helemaal niet te spelen, maar ik wilde gewoon

even snel een probleem oplossen.

Wat trouwens wel iets zegt over Ricks karakter hier, is dat hij besluit om niet in paniek

te raken.

Ja, respect daarvoor.

Hij neemt zich voor om de volgende ochtend direct de bank te bellen om het terug te draaien.

Hij probeert eigenlijk de regie, die hem via een digitale truc is afgenomen, terug te eisen via

de menselijke route.

En die drang om de regie te behouden, die brengt ons bij een heel ander moment in de bronnen.

Van die razendsnelle digitale leningen stappen we over naar verplichte, fysieke stilstand.

Ah ja, het festival.

Ja, want wat doen we als we verplicht nergens heen kunnen?

Rick, Tom en Julia staan al twintig minuten te wachten in een rij voor de poort van de

festival.

Ze hebben geen enkele controle over de situatie.

Precies, hebben honger, hebben dorst, zijn totaal overgeleverd aan het systeem van die wachtrij.

En in de dialogen zie je dan dat ze zich vervolgens gaan fixeren op de meest banale details.

Ja, om de tijd te doden, tom besluit op eens dat hij een hoed wil kopen.

Ja, een felle kleur, wat dat vindt hij stoer.

Waarop Julia hem echt finaal uitlacht, die ziet hem al dansen in de menigte met zo'n enorme

felle kleur hoed.

En Rick weigert pertinent de hoed te dragen.

Nee, ik niet.

En dan gaat het gesprek over eten.

Julia en Rick willen straks friet, maar die friet moet met heel veel mayonaise zijn.

En Tom vindt dat weer raar?

Ja, die eist ketchup en noemt zichzelf erbij lachend een groot kind.

Maar serieus, we kunnen dus duizenden euro's verliezen door een achterloze klik op een website,

maar we vechten als leeuwen over de vraag of we ketchup of mayonaise bij de friet willen.

Ja, psychologen noemen dit micro-agency.

Kijk, als het grote geheel, zeg maar de macro-controle over je bewegingsvrijheid je ontnomen

is, zoals in die rij, dan creëert dat een interne conflict.

Je voelt je machteloos.

Exact.

En om dat knagende gevoel te bestrijden, gaat ons brein van hoop op zoek naar een domein

hoe klein dan ook, waar we wel de absolute baas zijn.

Dus als we niet kunnen bepalen of de poort opengaat, dan spelen we maar de dictator over onze

zus.

Ja, dat is precies de conclusie.

Toms wens voor die felle hoed of zijn koppige voorkeur voor ketchup, dat zijn geen

wilkeurige dingen.

Het zijn manieren om individualiteit te claimen als je door een organisatie als een nummertje

wordt behandeld.

Het geeft een stukje zelfbeschikking terug.

Uiteindelijk springen de lichten aan, de poort gaat open, Rick haalt water en friet en ze maken

zich klaar voor een band die volgens de notities enorm hard speelt.

Maar waar wel iedereen op danst, net als vorig jaar.

Ja, mooi dit daar is dat.

Maar die drang naar autonomie over mayonaise, dat zet wel de toon voor een veel zwaardere discussie

in de groep.

Want we leveren blijktbaar wel de controle in als het gaat om onze financiële toekomst.

We maken de sprong naar macrocontrole, het pensioendebat.

Ja, dat werd echt een verhit onderwerp.

Rik ergert zich kapot aan hoe dat in Nederland gaat, dat je baas gewoon kiest waar jouw pensioen

heen gaat.

Hij wil het zelf doen, net als vroeger toen hij in Amerika werkte.

En Sophie snapt hem wel toch?

Ja, Sophie baalt enorm, want het fonds waar zij verplicht bij zit heeft het bijzonder slecht

gedaan dit jaar.

Ze voelt zich machteloos.

Wat hun frustratie bindt is de passiviteit die ons systeem afdwingt.

Je degradeert tot een hulpeloze toeschouwer.

Maar dan komt Emma er tussen.

En Emma vindt dat Amerikaanse model van Rik veel te riskant.

Die zegt, de baas of mijn moeder regelt alles en dat voelt juist superveilig.

Ja, ze ziet die keuzevrijheid als een zware last.

En even advocaat van de duivel.

Emma heeft toch wel een beetje een punt.

Stel, je luistert nu.

Je hebt al lange werkdag gehad, boodschappen doen, kinderen.

Heb jij er nog zin om 's avonds financiële grafieken te gaan bestuderen?

Het is toch logisch dat we zoiets uitbesteden?

Het klinkt logisch ja.

Maar het is echt de eeuwige strijd tussen veiligheid en autonomie.

Die mentale vermoeidheid is het excuus dat systemen gebruiken.

Rik adresseert het prachtig met het verhaal van zijn vader in Amerika.

Oh ja, die moest ook zelf kiezen.

En die vader was niet bang, hij werd er juist door wakker geschud.

Omdat hij het risico droeg, moest hij de wereld wel gaan begrijpen.

Hij las boeken, keek het nieuws, praatte met vrienden.

Hij werd gedwongen om zich in te verdiepen.

Precies.

Rik zegt letterlijk, beleggen is beter dan domsparen, dat bijna niet oplevert.

Omdat blootstelling aan een risico je transformeert van een passief poppetje tot een betrokken burger.

Dus ons veilige systeem beschermt ons, maar maakt ons de gelekkertijd financiële anderhalvebeet.

We betalen voor comfort met ontweten tijd.

Dat is de kern van zijn kritiek ja.

En Sophie's broer komt ook nog even voorbij.

Die belegt zelf heel succesvol in groene energie.

Kijk, dan gebruik je controle, dus ook nog voor maatschappelijk bewust zijn.

Exact.

Rik zegt niet dat we allemaal beurs experts moeten zijn, maar dat je op zijn minst de kops,

de mogelijkheid moet hebben, om met je baas te laten doen, in plaats van dat er 0,0 te kiezen valt.

Dus duurkpunt.

Rik wil meer controle en actieve betrokkenheid, maar wat gebeurt er nou, en dit is echt fascinerend,

als iemand besluit om die controle als een soort wapen in te zetten, en een heel systeem te overbelasten?

Ja, de donkere kant van overmatige controle, we gaan naar de lokale politiek.

De groep besprekt een bizarre nieuwsbericht.

Een locale raadslid heeft gewoon 268 vragen ingedient, en dat, let op, slechts 3 uur voor dat de vergadering begint.

268 vragen?

Ja, de berge meester in die arme antenaar moeten de hele nacht doorwerken.

Sophie noemt het direct asociaal.

Ze ziet het als een uneelijke truc om de vergadering te saboteren.

En Emma regiert weer heel pragmatisch, toch?

Ja, Emma zegt roogjes, ik zou na 10 vragen als toppen met lees en koffie gaan drinken.

Niemand in die groep geloof dat dat raadslid die antwoord echt wil lezen.

Nee, natuurlijk niet.

De bron suggereert ook dat het puur obstructie is.

Weet je waar het op lijkt?

Het klinkt niet als politiek, het klinkt als een soort DDoS aanvall op de lokale democratie.

Ja, dat is een hele trevende vergelijking.

Net als bij een DDoS aanvall waar je een serverplat legt met te veel data verkeer, gebruikt deze man

het democratische proces van transparatie en controle.

Om het proces zelf te verniederen?

Precies, een overvloed aan ongerichten actief verlampt het systeem.

Maar, zeggen ook de buurman van Rick aan, is het ook in de raad.

Ja, die pakte totaal anders aan.

Die buurman knikt vooral, stelt zelde vragen en gebruikt zijn controle heel spars aan.

Ja, alleen als het echt nuttig is.

Klopt, ze noemen het voorbeeld van een kapotte gevaarlijke landarenpaal.

Of als het echt om serieus geld gaat.

En vorig jaar was het blijkbaar ook een wethouder die honderd vragen stelde over een mietere parkje.

De conclusie is eigenlijk heel simpel.

Quariteit is veel beter dan kwantiteit.

Absoluut.

Als je alles forceert dan leg je de boel alleen maar plat.

Controle forceren werkt niet.

Wat een reis door deze bronnen vandaag.

We hebben echt gezien hoe controle ons leven vorm geeft.

Van de gevaaren van die snelle schuifjes op Bondora, waar je controle lijkt te hebben,

waar het systeem je grijpt, tot de kleine keuze zover hoeden en mayonezen, als we wachten in een rij.

Ja, die te gang naar micro-agentie.

En toen het pleidooi voor financiële zelfbeschikking met het pensioen.

Waarbij we zagen dat te weinig controle leidt tot apatië.

En tot slot zagen we hoe het ongebruikt het forceren van controle een heel bestuur kan plat leggen.

Met 268 vragen.

De controle is nooit een statisch iets, het is altijd een onderhandeling.

En dat breng me bij een laatste, prikkelende gedachten, voor jou als luisteraar, om over na te denken.

Stel nou dat we vanaf morgen echt absoluut de controle zouden krijgen over elk detail in ons leven.

Je stelt zelf elke algoritme in van elke app die je gebruikt.

Je dirigeert persoonlijk waar elke cent van jouw belasting naar toe gaat.

Geen enkel systeem dat het meer voor jou over neemt.

En dat klinkt als best een uitdaging.

Ja, vraag je dan eens af.

Zouden we ons dan eindelijk helemaal vrij voelen of zouden we compleet verlamd raken door de keuzesdress?

En dat duidt toch gewoon op hopeloos verlangen naar iemand die de keuzes weer voor ons maakt.

Stof tot nadenken.

Zeker, iets om me je achterhoof te houden.

De volgende keer dat een website zegt dat alles met eindruk op de knop geregeld is.

Bedankt dat je weer samen met ons de diepte in wilde duiken en tot de volgende keer.