Verdieping: 19 t/m 21 oktober

Een vrouw, we noemen maar even Emma, zit aan haar keuken tafel.

Ze staart naar een stomend kopje thee, het ruikt kruidig, heel vertrouwd.

Lekker ons theemomentje, zou je zeggen.

Dat denk je, maar dan pakt ze een theedoosje op.

Ze leest de woorden natuurlijk en zuiver, die in sierlijke letters op de verpakking staan.

Ze lacht heel bitter, echt zo'n cynisch lachje.

En dan gooit ze die perfecte, warme kop thee, in één vloeiende beweging, rechtstreeks de gootsteen in.

Wie zou je eigenlijk, als je erover nadenkt?

Ja, waarom doe je dat toch?

Welkom bij deze luistersessie, waarin we precies dat soort momenten gaan ontleden.

We duiken vandaag in een fascinerende stapel bronnen.

Het is een recente korte verhalen en wat Reddit-samenvattingen die op het eerste gezicht heel keurig lijken.

Ja, van potten schoonmaken, tot het lezen van stripboeken en zelfs een knokpartij.

En onze missie is om die ogenschijnlijk simpele verhalen compleet uit te pluizen.

Want ze onthullen een veel diepere laag over ons als consument.

Ze vormen eigenlijk een onverwacht scherpe spiegel voor onze moderne consumptiemaatschappij

en de psychologie achter de dingen die jij en ik elke dag kopen.

Wat we eigenlijk gaan doen in onze duik in deze bronnen,

is kijken naar drie uitingen van menselijk gedrag.

We beginnen bij een stukje angst.

Dan gaan we door naar nostalgie en we eindigen bij pure hebzucht.

Een mooi dondertje.

Ja, maar wel heel erg kenbaar.

Nou, laten we dan direct terug naar Emma in die keuken,

want we beginnen bij de meest basale vorm van consumptie die er is, ons voedsel.

En wat er dus gebeurt als ons basisvertrouw daarin in eens wegvalt.

Want ze gooit die thee natuurlijk niet weg omdat de smaak tegenviel.

Nee, zeker niet.

Wat er in dat verhaal gebeurde, was dat ze vlak daarvoor even op Reddit keek.

En ze leest daar een samenvatting van een tv-programma.

En het programma had dus net onthuld dat er verboden pesticiden zijn gevonden

in producten van doodgewone Nederlandse supermarkten.

En dan hebben we het niet over een vage winkel, ergens achteraf toch?

Nee, nee, gewoon grote supermarkten.

En dat ging om alledaagse dingen, paprikapoeder, rijst.

En dus ook de theesoort die zij op dat moment voor haar neus had staan.

Ja, dan komt dat wel heel dichtbij.

Dat is dus het moment dat ze naar dat doosje kijkt.

Die de woorden natuurlijk en zuiver ziet staan, lacht en het wegspot.

Maar het dilemma in de bron wordt daarna pas echt interessant.

Want daar komt vriend Tom de keuken inlopen.

En hij is de rust zelf.

Ah, de stem van de reden.

Ja, hij relativeert de boel meteen.

Hij zegt van, een beetje van die stoffen is echt niet direct dodelijk of zo.

En hij stelt gewoon voor om, hop, dan maar een pot koffie te zetten.

Heel praktisch.

Heel nuchter, ja.

Maar Emma raakt alleen maar meer gestrest.

Ze denkt, oké, ik ga vanaf nu alleen nog maar biologisch kopen.

Maar en hier komt het, dan beseft ze ineens dat ze dat gewoon niet kan betalen.

Oh, ja, dat is hard.

Het lukt gewoon niet met hun budget.

Ze voelt zich op dat moment totaal machteloos.

En online in die Reddit-thread die ze leest, maken mensen grapjes, of roepen ze dingen als Nederland is niet meer zo schoon.

Wat ik zo fascinerend vind, is dat je hier de abrupte instorting ziet van wat we de illusie van veiligheid noemen.

Hoe bedoel je dat precies?

Nou, we gaan er allemaal best wel bewust vanuit dat er ergens mensen zijn die voor ons zorgen, dat als het in de schappen ligt het veilig is.

En als dat wegvalt, verandert een basisbehoefte, dus gewoon veilig kunnen eten, ineens in een luxeprobleem.

Ja, want biologisch is duur.

Precies, en die keuze tussen veiligheid, wat je wil en betaalbaarheid, wat je kan betalen,

die leidt bij Emma tot een complete verlamming, die machteloosheid is een enorme bron van stress.

Ik zat te denken.

Het is eigenlijk een beetje als wanneer je er ineens achter komt, dat die betrouwbare fiets, waar je al jaren elke dag op rijdt,

dat hij eigenlijk geen remmen blijkt te hebben.

Ja, goeie analogie.

Je voelt je ineens compleet onveilig in een situatie die gister nog helemaal veilig was.

Maar laten we dit even uitpakken, want even advocaat van de duivel hier, heeft hij niet eigenlijk gewoon gelijk.

Doel je met zo'n opmerking over kleine beetjes?

Ja, reageren we tegenwoordig niet gewoon veel te extreem op elk nieuwsberichtje.

Zeker als het via Reddit of Twitter komt.

Laat ons niet onnodig bang maken over risico's die statistisch gezien eigenlijk, maar echt heel klein zijn.

Nou, rationeel gezien heeft hij gelijk.

Je gaat heus niet dood neer van eens een kopje thee.

Maar psychologisch gezien slaat hij het probleem volledig mis.

Oké, leg uit.

Kijk, ons brein is totaal niet gemaakt voor statistiek.

Ons brein is gemaakt om te overleven.

En we hebben een hele sterke valkuilrespons, als het gaat om gevaar of besmetting.

Zodra je brein registreert: dit is onveilig, denk je meteen dat het over is.

Dus Tom kan doen wat hij wil?

Absoluut.

Het reptielenbrein luistert niet naar nuance of microgrammen.

En wat het dan doet met al die reacties van 'het is hier niet meer schoon', is dat het als een meegevoel werkt voor die oerangst.

Ja, het maakt het vuurtje alleen maar aan.

Exact.

En daardoor ontstaat het gevoel van totale machteloosheid.

Het moderne leven is gewoon heel complex en dat maakt ons soms angstig.

En als het heden ons zo angstig maakt, als zelfs je eigen thee op je niet meer veilig voelt.

Waar zoeken we dan troost?

Dan vlucht je naar een plek die we wel snappen.

Naar het verleden, inderdaad.

En dat brengt ons heel mooi bij de tweede bron uit de stapel.

We blijven bij een Tom, toevallig ook een Tom, maar dan een heel ander verhaal.

Een hele andere setting ook, toch?

Ja, totaal anders.

Het is een regenachtige woensdagmiddag, Tom zit binnen en ik pak er een oude Donald Duck bij.

Echt zo'n oud, beduimeld stripboekje.

En de bron benadrukte echt specifiek die geur van oud papier, weet je wel?

Ja, die typische zoldergeur.

Ja, heerlijk is dat.

En hij bladert er doorheen en hij ziet een oude LEGO-advertentie uit 1983.

Wow, 1983.

Dat is wel echt ver terug.

Precies.

En we hebben specifieke details uit die bron.

De advertentie heeft van die vale kleuren gekregen in de loop der jaren.

Je ziet een jongen in een rode trui en een meisje.

En ze zijn samen aan het bouwen met de felle kleuren: geel, rood, blauw.

Geen fancy nieuw stukjes, gewoon die basisblokken.

En daar zonder een grappig detail in geloof ik?

Ja, er zit een heel schattig detail in.

Ze hebben een LEGO-hondje gebouwd dat een rood blokje in zijn bek heeft als bot.

Dat zit echt van die details in je hoofd te blijven hangen.

En Tom maakt dus meteen een foto van die advertentie en stuurt hem via WhatsApp naar zijn zus.

En dan ontstaat er een heel gesprek.

Zij herinnert zich die rode blokjes meteen.

Ze zegt van: oh ja, en jij bouwde altijd die raket.

En het gaat van LEGO naar herinneringen aan hun boze vader, omdat hij op een blokje was gaan staan.

weet je wel, die pijn.

Nou, de ultieme LEGO-ervaring.

Echte.

En dan herinneren ze zich hun moeder die riep voor het avond eten.

En Tom voelt op dat moment, zo beschrijft de bron het, alsof hij de soep van zijn moeder weer kan ruiken.

Dat is zo sterk.

Hij loopt ernaar, naar een zware doos met oude LEGO, steekt zijn hand erin en voelt de bobbels van zo'n geel blokje.

En heb je het slot?

Vanavond ga ik weer zitten bouwen.

Prachtig.

Als we dit verbinden aan het groter plaatje, want dat is waar we nou op zoek zijn, dan zie je hier hoe die zintuigelijke details echt werken als een tijd machine.

En bedoel je dan die geur van het papier en het voelen van die blokjes?

Ja, dat is geen toeval.

De reukzin en je tastzin zijn in je hersenen direct verbonden met emoties en herinneringen.

Maar wat er psychologisch gebeurt, is nog interessanter.

Nostalgie is hier niet zo maar even leuk terugdenken aan vroeger.

Nee, wat is het dan wel?

Het is eigenlijk een actief verdedigingsmechanisme.

Tegen de complexiteit van vandaag, met de schermen, de tablets, het nieuws over pesticiden, door die nostalgie op te zoeken,

reist je eigenlijk je brein naar een tijd waarin de regels nog simpel waren.

Wow.

Dus het is eigenlijk een soort warme psychologische trui die je even aantrekt als de moderne wereld simpelweg te koud aanvoelt.

Dat is een perfecte manier om het omschrijven.

Maar hier ben ik toch wel weer even sceptisch, hoor.

Romantiseren we het verleden niet te veel met dit soort dingen?

Hoe moeten we hier naar kijken?

Die advertentie uit 1983 zegt: LEGO is voor iedereen, jongens en meisjes, samen bouwen, allemaal heel idyllisch.

Maar is dat niet gewoon een extreem slim, gecureerd marketingplaatje?

Een bedrijf dat ons een vals gevoel van een simpelere tijd verkoopt, om gewoon meer plastic steentjes te verkopen.

Daar heb je natuurlijk deels gelijk in.

Natuurlijk is het slimme marketing, LEGO wil gewoon dozen verkopen.

Maar en dit is de crux, de emotie die het bij Tom oproept.

Die herinnering aan de soep van zijn moeder, de veiligheid van dat huis, die is wel 100% echt.

Dus het maakt niet uit dat de trigger kommer en kwel is?

Precies, de sleutel is misschien nep of afkomstig gemaakt door de marketeer,

maar de deur die het opent in jou, leidt naar een hele oprechte veilige kamer.

Dat is wel een fascinerende gedachte.

Dat was zo'n verlangen naar die eenvoud.

Maar goed, bij LEGO zagen we consumptie dus nog vanuit vreugde en troost.

Nou, weet je, de zachte kant van de medaille?

Ja, maar wat gebeurt er nou als marketing niet inspeeld op dat warme gevoel van de stagie,

maar keihard op schaarste, dan veranderd die hele consumptie ineens in puurigaal's.

En dat brengt ons bij de meest absurde bron van deze zesie.

Echt waar, het is bizar.

We hebben dus twee verschillende, compleet, tegenstrijdige bronnen over exact hetzelfde incident.

Een uit de hand gelopen horloge-verkoop ergens in Utrecht.

Ja, vertel.

Wat vind ik zo grappig om te lezen?

Oké, luister.

We hebben dus twee versies.

Versie A speelt zich af op een regenachtige zaterdag ochtend.

Het is bij een nieuwe leergename de tijd.

De eigenaar heet Mark, een gast van 28.

Hij verkoopt een zilvrouw horloosje met een blauwe wijzerplaat voor 500 euro.

Klinkt op zich een overzichtelijk.

Totdat de deuren opengaan.

Mannen beginnen aan elkaar jassen te trekken, iemand wordt geduurd.

Een dure bril valt op de grond en brekt.

Het is zo'n gaal dat de politie er aan te passen moet komen om boetes uit te delen.

En dat is alleen nog maar versie A.

Precies.

Dan heb je versie B.

Zelfde incident, maar dit verhaal zegt dat het speelde op een zonnige woensdagmiddag op de oude geacht.

En de winkelheedt ineens de gouden tijd.

Maar geen regen en geen zaterdag.

Nee, compleet ander decor.

En die jonge Mark, nergens te bekennen.

De eigenaar is nu een ouderenman met een bril.

In deze versies staan er honderd mensen voor de dure, terwijl er maar tien horloosjes zijn.

En hier gooi de bozevrouw uit frustratie letterlijk hartstast naar de eigenaar.

Wat een contrast in die verslagen.

Ja, maar ondanks al die verschillen, zon of regen, woensdag of zaterdag, zijn de overeenkomsten superduidelijk.

Naamlijk, totaal gaus, politie die moet ingrijpen en de winkel die uiteindelijk een briefje op hangt met wegensomstandigheden gesloten.

En dat einde, dat de eigenaar zou van stuizen op de bank zit?

Oh ja.

In beide bronnen zit hij sa van steden rinkend op de bank en relativert hij.

Morgen is weer een nieuwe dag.

Ja, schitterend.

Maar dit roept echt een hele belangrijke vraag op over hoe wij functioneren.

Ik glimlach echt van deze tegenstrijdigheden.

Ja, hoe kunnen twee mensen zo'n ander verhaal vertellen?

Omdat hype en extremen gaus onze wereneeming van de realiteit compleet vervormen.

Wat we hier zien, is de gidsverterkant van limited editions.

Die schaarste, dus honderd man voor maar tien klokjes, die actieveert rechtstreeks ons primitieve overlevings instinkt.

Oh, daar is het oorbrein weer.

Ja, daar is ie weer.

In paniek registreert de getuige het niet goed.

Precies, was het een oude of jonge verkoper.

Je hersenen slaan dat niet m'n goed op omdat je in de overlevingstand staat.

Voor wassen mensen gaan letterlijk vechten om een klokje van 500 euro dat ze eigenlijk helemaal niet nodig hebben.

Hier wordt het echt interessant.

Het is eigenlijk gewoon een soort absurde hardcore versie van stoele dans.

Maar dan voor volwassenen en het toegangstikket is 500 euro.

Ja, en als de muziek stopt, slaat iedereen elkaar de hersen sinds in.

Maar wacht even hoor, ik wil hier wel echt even voor de consument opkomen.

Want in die bronnen is de winkelieren slachtoffer.

Toch, hij zit zielig met z'n teetje op de bank.

Maar is hij wel het slachtoffer?

Nu kijk je er dan, hè?

Nou, hangt hij toch zelf een gigantisch bord op met limited edition erop.

Het is toch puur om bewust die hebzucht en schaarste te creëren.

Is die hele gaals die gebroken bril en die vliegende tas niet gewoon in het ingekoculeerd gevolgen van hun eigen agressieve marketing?

Ja, dit is het etische grijsgebied.

Je hebt hem maar gelijk.

Die verkoper bouwde bewust een hype op.

Hij wilde de spanning, de hype, de rijen voor de deur.

Was allemaal kassa.

Precies.

Maar wat ze vaak onderschatten, is dat je oerdrifte wakker maakt die vervolgens niet meer met een leuk praatje onder controle krijgt.

Je kunt niet een meute uithongeren met er zijn een martien en dan verwachten dat ze netjes in een rijje blijven staan wachten.

Dus hebben we eigenlijk zelf het monster gecreëerd?

Ze creëerden de perfecte storm.

En schrokken toen het begon te bliksemmen.

Wow.

Nou, we hebben echt een flinke reis gemaakt vandaag, ik wil het even samenvatten voor je.

We zijn begonnen bij die hele stille herkenbare angst in de keuken van Emma, waar de wereldteneens onveilig voelde door iets simpels als pesticide in T.

De ilusie van veiligheid, die verdwenen.

Precies.

Een via de troostende, warme, gele lego blockjes in de handen van Tom, onze soort vlucht naar vroeger,

zijn we uiteindelijk beland bij vliegende tassen en gebroken brille in de straten van Utrecht.

Het laat allemaal zo duidelijk zien hoe de objecten om ons heen onze emotie sturen.

Of het nou thee, plastic of zilver is.

Ja.

En niet per se het object zelf, maar vooral de verhalen die we erover geloven of die ons verteld worden.

Dat bepaalt hoe ons voelen en hoe we reageren.

Zeker.

En dat breng me eigenlijk bij een gedachte.

Iets om jou als luisteraar nog even op te laten kauwen na deze sessie.

Kom maar op.

We hebben vandaag gezien hoe een gebrek aan controle, zoals bij dat eten van Emma, angst creëert.

En hoe kunstmatige schaarste bij de horloges leidt tot pure agressie in grails.

Er wordt als consument eigenlijk constant alle kant op getrokken.

We zijn een soort speelbal eigenlijk.

Exact.

Maar wat als ware vrijheid voor ons als consumenten nou niet betekent dat we nog meer keuzes

en exclusieve limited editions hebben.

Wat dan wel?

Wat als echte vrijheid is dat we ons gewoon bewust helemaal terugtrekken uit dat spel.

Dat we weigeren mee te doen met die stoelendans.

Dat is wel een heel sterke manier om ernaar te kijken.

Dus de vraag die ik wil achterlaten, wat is nou dat ene ding in jouw leven dat je echt puur en alleen voor jezelf doet?

Zonder dat er enige vorm van een marketingtrucje, kunstmatige schaarste of maatschappelijke angst bij komt kijken.

Wow, dat is echt een hele confrontierende vraag om mee af te sluiten.

Ik ga er zelf in ieder geval ook eens goed over nadenken.

Ik wil je ontzettend bedanken dat je vandaag weer de tijd hebt genomen om samen met ons eens in de analyses te duiken.

Zeker, was weer fascinerend.

Blijf de wereld en vooral je eigen koopgedrag met een nieuwsgierige blik bekijken.

En we spreken elkaar heel graag weer bij onze volgende duik in de bronnen, tot de volgende keer.