Dwangsom: boete voor de overheid

Tim: Hé, luisteraar.

Stel je voor: je wacht al maanden op een beslissing van de overheid.

En dan krijg je geld omdat het te lang duurt.

Klinkt goed, toch?

Maar de overheid wil dat geld niet meer betalen.

Vandaag duiken we in een verhaal over wachten, boetes en politiek.

Blijf luisteren, want dit raakt iedereen die ooit een formulier heeft ingevuld.

Pieter: Mijn goede heer, waar spreekt gij van?

De overheid die geld betaalt aan burgers omdat zij te langzaam is?

In mijn tijd, anno 1850, zou dat een wonder zijn.

De gilden en de kerk hadden hun eigen regels, maar een boete voor de overheid?

Hm-hm.

Vertel mij meer, Tim.

Tim: Nou Pieter, het zit zo.

Verschillende overheidsorganisaties, zoals de IND en de Dienst Toeslagen, betalen dwangsommen aan burgers als een procedure te lang duurt.

Dat is een wettelijke verplichting sinds 2009.

De IND betaalt dit jaar al bijna honderd miljoen euro.

En nu overleggen ze om daarvan af te komen.

Pieter: Honderd miljoen euro!

Dat is een fortuin.

In mijn tijd zouden kooplieden jaloers zijn op zo'n som.

Maar zeg mij, waarom duurt het zo lang?

Hebben zij geen personeel?

Geen klerken die de papieren kunnen verwerken?

Tim: Precies, Pieter.

De diensten zeggen dat ze te veel werk hebben en te weinig personeel.

Daardoor kunnen ze niet op tijd beslissen.

En dan moeten ze dus die dwangsom betalen.

Maar ze willen er vanaf.

Daarom praten ze met elkaar om te kijken of ze onder die verplichting uit kunnen komen.

Pieter: Dat klinkt als een koopman die zijn schulden niet wil betalen omdat hij te weinig knechten heeft.

Maar de wet is de wet, nietwaar?

In mijn tijd zou de rechter zeggen: gij hebt een contract, gij moet betalen.

Hoe kan de overheid zichzelf van die wet bevrijden?

Tim: Goede vraag.

In de politiek is er discussie.

Deze zomer stemde de Tweede Kamer voor een wijziging van de vreemdelingenwet.

Als de Eerste Kamer die wet aanneemt, hebben asielzoekers geen recht meer op een dwangsom als de IND te lang wacht.

En minister Vijlbrief wil ook van de dwangsom af bij het UWV.

Pieter: Asielzoekers, zegt gij?

Mensen die hun thuisland ontvluchten en hier bescherming zoeken?

En dan wil men hen het recht op een dwangsom ontnemen?

Dat klinkt niet rechtvaardig.

Maar ik begrijp dat de overheid krap bij kas zit.

Toch moet er een oplossing zijn die zowel recht doet aan de wet als aan de mensen.

Tim: Ja, dat is de worsteling.

De overheid zegt: we kunnen er niets aan doen dat het zo lang duurt, want we hebben te weinig mensen.

Maar critici zeggen: dan moet je meer mensen aannemen of beter werken.

En ondertussen wachten burgers soms jaren op een beslissing.

Dat is frustrerend.

Pieter: In mijn tijd zou men zeggen: een trage overheid is als een molen die niet draait.

Het koren blijft liggen en de mensen hebben honger.

Maar goed, laten we de woorden eens bekijken.

Wat is precies een dwangsom, Tim?

Leg het eens uit aan onze luisteraar.

Tim: Een dwangsom is een boete die je moet betalen als je iets te laat doet.

Stel, de overheid moet binnen acht weken beslissen op je aanvraag.

Doet ze dat niet, dan moet ze je een bedrag betalen voor elke dag dat het langer duurt.

Dat is de dwangsom.

Het is dus een stok achter de deur.

Pieter: Een stok achter de deur, mooi gezegd.

In mijn tijd hadden we ook zulke drukmiddelen.

Als een schuldenaar niet betaalde, kon de schout beslag leggen op zijn goederen.

Maar een overheid die zichzelf een boete oplegt?

Dat is nieuw voor mij.

En wat is een procedure, vraag ik mij af.

Tim: Een procedure is een officiële manier van werken, met vaste stappen.

Bijvoorbeeld: je vraagt een vergunning aan, de overheid controleert je papieren, dan neemt iemand een beslissing.

Al die stappen samen noemen we een procedure.

Als die te lang duurt, krijg je dus die dwangsom.

Pieter: Ik begrijp het.

En de overheid, dat zijn de bestuurders, de ambtenaren, de diensten die ons land runnen.

Zij hebben personeel nodig, mensen die het werk doen.

Maar als er te weinig personeel is, gaat het mis.

Dat is van alle tijden, helaas.

Zelfs in 1850 klaagden de heren over trage klerken.

Tim: Zeker.

En nu het leerpunt van vandaag.

We horen in het nieuws de uitdrukking 'afkomen van'.

Dat betekent: ervoor zorgen dat je iets niet meer hoeft te doen of te hebben.

Bijvoorbeeld: 'Ik wil afkomen van mijn schulden.' Of beter: 'De overheid wil afkomen van de dwangsommen.' Let op: na 'van' komt een zelfstandig naamwoord.

Pieter: Dus: 'Ik wil afkomen van die vervelende gewoonte.' Of: 'De koopman wil afkomen van zijn concurrent.' Ja, dat klinkt mij bekend in de oren.

Maar laten we teruggaan naar het nieuws.

Gij zei dat de Tweede Kamer al heeft ingestemd met een wetswijziging.

Wat betekent dat voor de asielzoekers?

Tim: Als de Eerste Kamer die wijziging aanneemt, dan hebben asielzoekers geen recht meer op een dwangsom als de IND te laat beslist.

De IND betaalt nu het meest: bijna honderd miljoen euro per jaar.

Dat geld zou dan bespaard worden.

Maar de vraag is: lost dat het probleem op?

De IND heeft nog steeds te weinig personeel.

Pieter: Het is een moeilijk vraagstuk.

Enerzijds moet de overheid zuinig zijn, anderzijds moet zij rechtvaardig zijn.

In mijn tijd zou de kerk zeggen: help de vreemdeling, want gij zijt zelf ook eens vreemdeling geweest.

Maar ja, de middelen zijn beperkt.

Ik ben benieuwd hoe dit afloopt.

Tim: Wij ook.

En jij, luisteraar, wat vind jij?

Moet de overheid blijven betalen als ze te laat is?

Of moeten we de wet veranderen?

Laat het ons weten.

In deel twee praten we verder over de gevolgen en de politieke strijd.

Maar nu even dit: de Eerste Kamer behandelt het wetsvoorstel waarschijnlijk op 22 september.

Dat is dus snel.

Pieter: 22 september, noteer ik.

Ik hoop dat de heren in de Eerste Kamer wijs zullen beslissen.

Want een overheid die haar beloftes niet nakomt, verliest het vertrouwen van het volk.

En dat is het grootste goed dat een natie bezit.

Zelfs in 2250, neem ik aan.

Tim: Absoluut, Pieter.

Vertrouwen is alles.

Nou, dat was deel een.

Blijf luisteren naar deel twee, waarin we dieper ingaan op de oplossingen en de reacties.

En vergeet niet: je kunt verder praten op nieuwsdoordetijd.com.

Tot zo!

Tim: Welkom terug, luisteraar.

We hebben het over dwangsommen.

Dat zijn boetes die de overheid moet betalen als ze te laat zijn met een beslissing.

In 2009 kwam die wet er.

Het idee: zo dwing je overheidsdiensten om sneller te werken.

Maar nu willen die diensten er zelf van af.

En dat raakt jou als burger, want als zij te laat zijn, krijg jij die boete eigenlijk.

Pieter: Hm-hm.

Dus de overheid klaagt over haar eigen straf?

Dat is alsof een koopman die te laat levert, zegt: ik wil niet meer betalen.

Maar de klant wacht ondertussen.

In mijn tijd hadden we gilden.

Als een gildelid zich niet aan de regels hield, kreeg hij een boete.

Anders verliest iedereen het vertrouwen.

Tim: Precies.

En die dwangsom is dus een soort boete.

Maar de IND, de Immigratie- en Naturalisatiedienst, betaalt dit jaar al bijna honderd miljoen euro.

Dat is veel geld.

De dienst zegt: we hebben te weinig personeel en te veel werk.

Daarom kunnen we niet sneller beslissen.

Ze willen van die verplichting af.

Pieter: Honderd miljoen euro!

Dat is een fortuin.

In 1850 zou je daarmee een heel schip vol specerijen kopen.

Maar als ik het goed begrijp, is het probleem niet het geld, maar de tijd.

De IND heeft te weinig mensen.

En toch willen ze de wet veranderen zodat ze niet meer hoeven te betalen.

Dat klinkt als een oplossing die het probleem niet oplost.

Tim: Ja, dat is de kern.

De overheid zegt: we kunnen niet sneller, dus waarom zouden we betalen?

Maar critici zeggen: juist die betaling dwingt jullie om het beter te regelen.

In 2250 hebben we een systeem van automatische compensatie.

Als een overheidsdienst te laat is, krijg je direct geld.

Geen discussie.

Maar wij hebben dan ook veel meer computers.

Pieter: Computers, computers.

Ik begrijp dat ze snel rekenen, maar ze hebben geen geweten.

Een ambtenaar in mijn tijd kon nog medelijden hebben.

Maar goed, de politiek discussieert er ook over.

De Tweede Kamer stemde deze zomer voor een wijziging van de vreemdelingenwet.

Wat houdt dat in?

Tim: Als de Eerste Kamer die wijziging aanneemt, dan hebben asielzoekers geen recht meer op een dwangsom als de IND te laat beslist.

De Eerste Kamer behandelt het wetsvoorstel waarschijnlijk op 22 september.

Dat is dus heel snel.

En minister Vijlbrief van Sociale Zaken wil ook van de dwangsom af bij het UWV.

Dat is de uitkeringsinstantie.

Pieter: Dus de overheid wil onder haar wettelijke plicht uitkomen.

Dat is een zware zaak.

In mijn tijd zou de kerk zeggen: gij zult uw belofte nakomen.

Maar ja, de overheid is geen kerk.

Toch vraag ik mij af: als de overheid zich niet aan de wet houdt, waarom zou de burger dat dan wel doen?

Dat ondermijnt het gezag.

Tim: Dat is een goede vraag.

En daar zit ook een woord in dat we moeten uitleggen: dwangsom.

Je hoort het al: dwang en som.

Dwang betekent dat je iets moet doen, met kracht.

Som is een bedrag.

Dus een dwangsom is een geldbedrag dat je moet betalen om iemand te dwingen iets te doen of juist niet te doen.

Hier: de overheid moet betalen omdat ze te laat is.

Pieter: Dus het is een straf die de overheid aan zichzelf oplegt.

Maar als de overheid die straf wil afschaffen, dan is het geen straf meer.

Dan is het een gunst.

En een gunst kun je niet afdwingen.

Dat is het probleem.

De burger heeft geen macht.

In mijn tijd zouden de gilden protesteren.

Maar ja, wij hadden geen asielzoekers.

Tim: Nee, maar je had wel vreemdelingen.

Mensen die ergens anders geboren waren.

En de Bijbel zegt: heb de vreemdeling lief.

Dat zei je net ook al.

Maar goed, laten we een ander belangrijk woord bekijken: overleg.

De overheidsorganisaties overleggen hoe ze onder de dwangsom uit kunnen komen.

Overleg betekent: samen praten om een beslissing te nemen.

Pieter: Overleggen, dat deden wij ook.

De kooplieden kwamen bijeen in de beurs.

Maar daar ging het over prijzen en schepen.

Hier gaat het over mensen.

Dat is een verschil.

Toch zie ik een overeenkomst: men zoekt een uitweg.

Men wil de last verlichten.

Maar de last wordt niet verlicht, hij wordt verplaatst naar de burger.

Tim: Ja, dat is een sterke observatie.

En nu het leerpunt van vandaag.

We horen in het nieuws: 'afkomen van de dwangsommen'.

Dat is een scheidbaar werkwoord: afkomen van.

Het betekent: ervoor zorgen dat je ergens niet meer mee te maken hebt.

Je kunt het ook zeggen als: ik wil ervan af.

Let op de woordvolgorde.

Pieter: Geef eens een eenvoudig voorbeeld, Tim.

Want ik zie door de bomen het bos niet meer.

Tim: Simpele zin: 'Ik kom af van mijn schuld.' Betere zin: 'De overheid wil afkomen van de dwangsommen.' Zie je?

In de simpele zin staat 'af' achter 'kom'.

In de betere zin staat 'afkomen' bij elkaar, omdat er 'wil' voor staat.

Dus: ik wil afkomen van, jij wilt afkomen van, wij willen afkomen van.

Probeer het zelf maar eens.

Pieter: Ik wil afkomen van mijn slechte gewoonte.

Dat klinkt goed.

Maar laten we teruggaan naar de politiek.

De Eerste Kamer behandelt het wetsvoorstel op 22 september.

Dat is over enkele weken.

Wat gebeurt er als de Eerste Kamer ja zegt?

Dan hebben asielzoekers geen recht meer op een dwangsom.

Is dat eerlijk?

Tim: Dat is de grote vraag.

De IND zegt: we kunnen niet sneller.

Maar waarom niet?

Omdat er te weinig geld en personeel is.

De overheid zou ook kunnen kiezen voor meer geld en meer mensen.

Dan lossen ze het probleem bij de wortel op.

Maar dat kost geld.

En de politiek wil juist bezuinigen.

Dus kiezen ze voor de wet veranderen.

Pieter: Bezuinigen, een woord dat ik ken.

In 1850 bezuinigde de regering ook wel eens.

Maar toen had je geen sociale wetten.

Nu wel.

En die wetten zijn er gekomen omdat mensen leden.

Als je die wetten afzwakt, lijdt de zwakste partij.

Ik vind het een slechte zaak.

Maar ik ben dan ook een oude koopman.

Tim: Toch snap ik de overheid ook.

Stel je voor: je hebt een klein team, duizend aanvragen, en de wet zegt: als je te laat bent, betaal je.

Dan kun je twee dingen doen: harder werken of de wet veranderen.

In 2250 hebben we geleerd dat harder werken niet altijd kan.

Soms moet je het systeem veranderen.

Maar dan moet je wel eerlijk zijn.

Pieter: Eerlijkheid is het belangrijkste.

Als de overheid zegt: wij kunnen het niet, help ons dan.

Maar zeg niet: wij schaffen de boete af, terwijl wij het probleem laten bestaan.

Dat is alsof een schipper zegt: ik kan niet sturen, dus ik gooi het roer weg.

Het schip zinkt dan.

Vertrouwen is als een kompas.

Zonder kompas vaart niemand veilig.

Tim: Mooi gezegd, Pieter.

En dat brengt me bij de kern: de overheid wil af van de dwangsom, maar de burger wil zekerheid.

Die twee belangen botsen.

De vraag is: wie beschermt de burger als de overheid zichzelf vrijpleit?

In een democratie is dat de rechter.

Maar de politiek kan de wet veranderen.

Dus uiteindelijk beslist de politiek.

Pieter: En de politiek luistert naar het volk.

Dus jij, luisteraar, hebt invloed.

Als gij het er niet mee eens zijt, schrijf een brief.

Ga naar de kamer.

In mijn tijd deden we dat ook, via petities.

Maar ja, wij hadden geen internet.

Gij hebt veel meer macht dan gij denkt.

Gebruik die.

Tim: Precies.

En daarom is het goed om dit soort nieuws te volgen.

Het gaat niet alleen over asielzoekers of over UWV.

Het gaat over de vraag: hoe gaan we met elkaar om?

Betaalt de overheid als ze fouten maakt?

Of zeggen we: pech gehad?

Dat is een keuze.

En die keuze maken we samen.

Pieter: Ik ben blij dat ik dit mocht meemaken, Tim.

In 1850 hadden we geen democratie zoals nu.

Maar we hadden wel rechtvaardigheid.

En die moet je koesteren.

Ik hoop dat de Eerste Kamer wijs besluit.

En anders hoop ik dat de burgers hun stem laten horen.

Want stilte is de grootste vijand van recht.

Tim: Mooi.

En dat is het einde van deze aflevering.

We hebben het gehad over dwangsommen, over afkomen van, over overleg en over vertrouwen.

Wil je verder praten?

Ga naar nieuwsdoordetijd.com.

Daar vind je de bron, de woordenlijst en kun je reageren.

Tot de volgende keer, luisteraar.

En blijf nieuwsgierig.