Verdieping: 2 t/m 4 november

We hebben allemaal wel die diep gewoordelde drang naar wiskundige precies in ons leven.

Ja, absoluut, alles mooie overzichtelijk.

Dusies, als je een glas laat vallen en het breekt,

dan pak je gewoon een stof er een blik, je veeg de schervop, hoogt ze weg.

En het probleem is letterlijk uit de wereld geop.

Axie, reactie, oplossing.

Heel simpel.

En dat binaire idee, dat geeft ons echt een extreem veilig gevolg.

Maar goed, zodra we die overzichtelijke keukenvloer verlaten.

En de echte wereld instappen.

En dan met al haar systemen en belangen.

Exact en mede mensen.

Dan voor dampie loog ik haar echt razend snel.

Dan wijger het de scherv ineens opgevechten worden of de stof verblijkt van een concurrenten zijn die je niet wil uitlenen.

En dat is exact het punt waar we in de probleem komen.

Wij zijn eigenlijk simpelen, oorzaak, gevolgerlaaties voor situaties die fundamentelweigere simpel te zijn.

We zijn al soort best goed in het bouwen van complexe systemen.

Maar we zijn dramatisch slecht in het overzien van de riempelingen die die systemen voor oorzaaken.

En precies daar gaan we het vandaag over hebben.

Welkom bij deze nieuwe, diebgaande verkending.

We danken vandaag in heen van de meest frustrerende, maar ook echt fascinerende aspecten van ons bestaan.

Onbedoelde gevolgen?

Zeker, onbedoelde gevolgen en hoe we onszelf daarmee compleet in de knop draaien.

En bedoend dit aan de hand van twee waar gebeurde, maar echt totaal contrasterende verhalen uit een recente wekelijkser werd het verhalenbundond.

Het is een mooie mix vandaag.

Ja, toch?

Wat pak je eerst een massief, loodzwaar, maatschappelijk dilemma-beet.

En zet het daar volgens een extraem luchtig bijna komisch persoonlijk incident tegenover.

En wat mij zo aansprekt aan deze specifieke bronnen is dat ze ons echt in staat stellen om de psychologie achter ons handelen te fileren.

Hoe bedoel je dat precies?

Nee, we kijken naar de menselijke reactie op een crisis op makronievo, waar alles vast loopt in strooperige belangen.

En daarnaast kijken we naar het mikronievo, waar we ineens...

Onverwacht weer krachtig plekken te zijn.

Oké, laten we dit eens uitpakken.

Aan de ene kant reizen we af naar Uimuiden, naar de grijzerrook van de Tata Stalphabriek.

Een klassieconflikt.

Echt een klassieke industrielle padstellingen, waar de belangen zo keihard botsen dat elke beweging pijn doet.

Aan de andere kant hebben we Lisa.

Ah, ja, Lisa.

Ja, een jonge vrouw wiens simpel de zaterdagse wens om worst te kopen, uitmond in een vettige ravage in de boodschappetast.

Het klinkt echt als een belaggelijke vergelijking op het eerst gezicht.

Dat lijkt ook zo, maar als we gaan kijken naar hoe we betekenis geven aan de gaals die we zelf voor oorzaken...

dan overlappen deze werelde elkaar echt op een brulliant manier.

Zullen we dan beginnen met het complexe dossier?

Laten we goed.

Want ja, om te begrijpen waarom we al samenleving zo verland raken door onbedoelde gevolgen...

moeten we eerst naar de anatomie van zo'n locale conflict kijken.

Laten we dat doen.

De bronschets een heel tasbaar beeld van Iimuiden op een koude ochtend.

En als je dit hoort, juist luisteraar, dan denk je waarschijnlijk direct aan nieuwsberichten...

over milieusgandalen.

Ja, krantenkoop politiek te bad.

Precies, maar stel je even voor dat je daar gewoon woont.

De luchtvoelt lettelijk zwaar aan.

Dat ga ik dan gigantische bewegen de wolk van roek boven de fabriek.

Ik zie het wel helemaal vormen.

Het ruikt ook scherp, weet je wel, naar met taal en uitstoot.

En overal is dat constant de diepe gebroom en getik van machines.

Voor buitenstaaners voelt dat al snel als een soort dystopisch tick hoor.

Ja, maar voor de 68-jarige mevrouw Janse is dit gewoon haar thuis.

Ze woont hier echt al de hele leven.

En het verhaal beschrijft hoe ze binnenziet in de keuken met een kopje naar citroengeurende te.

Heel gelukkig te heerd.

Ja.

Ze kijkt uit het raam naar die dikke roek uit de schoorstenen...

en herindt het zich een tijd van in het allemaal groener en schoener was.

Maar die nostalgie wordt ruf verstort.

Ja, door de realiteit in de vorm van een haarbure man, buurman Piet.

Exakt.

Piet komt echt met een knalrood gezicht binnenbrizen.

Hij heeft het laatste nieuws gehoord over de overheid die draag de fabriek te sluiten...

wegend te veel visen stoffen.

En de boeiende is hoe die rektje dan ziet dat die schrijdslijnen in zo'n gemeenschappen worden getrokken.

Echt heel scherp.

Ja.

Piet is bewoordend.

Voor hem is het heel simpel.

Die fabriek maakt ons ziek, dus er moet om middelijk ingegrepen worden.

Misschien zelfs de boel sluiten.

Maar mevrouw Janse reager, dus compleet anders.

Ja, haar eerste gedachte is helemaal bij haar eigen gezondheid.

Ze denkt meteen aan de buurman verderop.

Die heeft twee jonge kinderen.

Die werkt daar natuurlijk.

Precies.

Die man verdient zijn salaris bij diezelfde fabriek.

Dus ze kaart eigenlijk meteen terug naar Piet, maar wat gebeurt er dan met die banen?

Wat we hier zien ontvouwen, wat hier fascinerend is, is het schoolvoorbeeld van wat we een wicked problem noemen.

Een wicked problem.

Ja, een extreem wicked problem.

Het kenmerk daarvan is niet alleen dat het complex is, maar dat elke poging om het op te lossen, een nieuw vaak even destructief probleem creëert.

Ja.

En in de bron zie je dat die gemeenschap letterlijk gespleten is door die paradox.

Ja, de verschillende perspectieven botsen frontaal.

Je hebt in het verslag bijvoorbeeld ook een jonge vrouw met de kinderwagen op straat.

Ze eist heel duidelijk schone lucht voor haar slaapende kind.

Wat een volkomen basale en terechte eis is natuurlijk.

Maar twee meter verderop staat een oude man, wiens zoon dus bij Tata werkt.

En voor hem voelt die dreiging van werk loosheid.

Wat je verliest aan bestaande zekerheid voor zijn familie.

Dat voelt minstens zo doodelijk als die rook.

Precies.

En ondertussen stelt de overheid keiharde regels en eist snelle actie.

En dan heb je nog de baas van tata.

Ja.

Die verklaart op televisie dat schoner werken gewoon enorm veel tijd en geld gaat kosten.

Ze zitten allemaal muurvast.

En dat brengt ons bij de kern van dit soort onbedoelde gevolgen op makroschaal.

Mensen vragen zich af, waarom lossen we dit niet gewoon op?

Ja, waarom niet?

Omdat de verantwoordelijkheid totaal diffuus is geworden.

Kijk, Tata Steel is daar tientallen jaren geleden niet gebouwd met de intentie om mensen ziek te maken.

Nee, natuurlijk niet.

Het werd gebouwd voor economische vooruitgang, voor banen.

Dat is de oorspronkelijke actie.

Die giftige rook en de gezondheidsschade zijn de onbedoelde gevolgen die zich al over decennia

hebben opgebouwd.

Een soort collectieve sluipmoordenaar.

Ja.

En je stuit hier op de zandkasteelfallacie.

We hebben als maatschappij zoveel in dit systeem geïnvesteerd dat we niet makkelijk meer terug kunnen,

maar door gaan zoals we deden, is levensgevaarlijk.

Dus wat betekent dit allemaal?

Ik probeer die voor een goede analogie te bedenken.

Ik ben benieuwd.

Het is zeg maar alsof je een rijdende trein probeert te repareren.

Je hebt die trein, en dat is dan de economie en de banen, die heb je absoluut nodig om

vooruit te komen.

Nee, hij kan niet zomaar stil staan.

Precies, maar de motor van die trein stoot giftige rook uit.

Hoe balanceer je in vredesnaam de onmiddellijke noodzaak van werk en vooruitgang met die langer

termijneffecten op de gezondheid?

Die treinanalogie raakt precies de kern.

Want het verklaart waarom de wetgeving en interventies van de overheid zo traag zijn.

Je kunt de trein niet zomaar stilzetten, zonder dat de helft van de passagiers uit

de bocht vliegt.

Ja, dat is waar.

Dit verhaal in IJmuiden is een perfecte microkosmos van een wereldwijd probleem, waar buurman

Piet zijn verhaal, die valt nogal zuchtend samen, het gaat uiteindelijk altijd om geld.

Maar laten we eerlijk zijn, heeft hij daar niet gewoon een punt?

En bedoel je?

Nou ja, is al dat gepraat over wicked problems en complexe systemen niet gewoon een heel

handig rookgordijn voor pure bedrijfszucht?

Het is toch gewoon een directie die geen winst wil inleveren?

Dat is de meest verleidelijke en makkelijke conclusie, absoluut.

En ja, financiële belangen spelen uiteraard een gigantische rol en moeten we niet blind voor zijn.

Nee, het lijkt me nogal evident.

Maar als we daarbij blijven, missen we het grotere systeemprobleem.

Zelfs als de directie vandaag zou zeggen, we gooien al onze miljarden tegen een groene fabriek aan,

dan stuit ze op de keiharde realiteit van natuurkunde en infrastructuur.

Het kost gewoon tijd.

Het kost enorm veel tijd.

Je bouwt zo'n hoogovenproces niet in een paar jaar om en ondertussen draait de wereldmarkt door.

Ze zitten gevangen in een infrastructuur die we als maatschappij zelf jarenlang hebben aangemoedigd.

Het is echt te simpel om het op één persoon af te schuiven.

Dat komt hier ook heel mooi terug in de conclusie van mevrouw Jansen aan het einde van die dag.

Ja, een heel sterk moment is dat.

Ze zit weer in haar keuken, ze beseft dat het niet makkelijk is.

Iedereen wil schone lucht en iedereen wil banen behouden.

En ze accepteert, eigenlijk heel pijnlijk, dat er geen toverstokje is.

Ze zegt letelijk dat de gemeenschap samen een oplossing moet vinden.

Hoe imperfect ook.

Ze begrijpen dat je in dat grijzengebied moet durven leven.

Dat vergt echt enorme emotionele volwassenheid.

Maar goed, we zien dus in huimuiden hoe ontzettend moeilijk het is om die zware,

onbedoelde gevolgen van industriële vooruitgang op te lossen.

Zeker.

Laat me nu eens kijken hoe we op mikronivou reageren.

Wat gebeurt er als we zelf lomendje maken?

Hoe gaan we om met gevolgen als de inzet niet ons gezondheid of economie is,

maar het is simpelweg onze zatergochtend.

Dat is echt een heerlijk contrast.

Ja.

We zappen uit te grijzen lucht en gaan daar een zonnige zatergochtend.

Volgens vluiten.

Heerlijk.

Je raakt vecht brood en woont moeten Lisa.

Ze heeft gewoon een heel simpel pootschappelijsje voor het weekend.

Melk, brood, kaas en woost.

Ja, tot zover een niet zannehand een ideale weekenddag.

Ja, niks aan hand.

Maar dan is het in de supermarkt, en Lisa heeft een beetje haast.

Ze let niet zo goed op.

Oh je.

Je kent die flinten dunde gladde plasticzackjes wel, waar de flesware in zitten.

Ja, niet geluiden alle kant op.

Precies.

Nou, ze stopt dus dat plasticzackje met de woost achterloost tussen haar boeken in der tas.

Hoi.

Zet ik het af, staat er tussen de geuren van vers vruid en schomaakmiddel en loopt vrolijk naar huis.

Ze heeft geen vloeidee van de ramp die zich in de tas voltrekt.

De onbedoelde gevolgen zijn letterlijk in bewegen gezet.

Zeker weten.

En dan komt ze thuis.

Ze opente tas en ontdekt de rafvuisje.

De woost is natuurlijk uit dat gladde zakje gegleden.

Tessen de boeken.

Ga boekers nat.

Het heeft gele vlekken, het voelt ontzettend plakkerig en de hele tas raakt naar worst.

Wat een absoluut en nachtmergiform boek.

Ja, echt zonder.

Maar hier wordt het echt interessant.

Want in plaats van kompletting paniek te raken of iemand anders te schuld te geven, doel je

ze iets heel grappig.

Het is een soort crisismanagement op de vierkanten centimeter.

Ja, de feedback loop is hier natuurlijk genadeloos kort.

Precies.

Ze doet eerst aan snelle damage control.

Ze vechten boek nog wat af.

En dan accepteert ze meteen haar volgens.

Ze zucht en zegt, oh ja, het is maar een boek.

Prachtig.

En het mooiste is, ze veert zelfs een kleine overwinning.

Want de woost is de minste nog lekker, sneemt gewoon een hapje.

Als we dit verbinden met het grotere plaatje, dan zie je hier de menselijke natuur op zijn

piers.

Hoe bedoel je?

Het draait om controle.

Bij persoonlijke, kleine fouten kunnen we de gevolgen heel snel redativeren.

Lisa accepteert haar eigen domheid direct.

Ze wijzen niet naar de kascheren of naar de maker van de plastic zakjes.

Nee, ze zegt eigenlijk, ik was gewoon dom, ik had beter op moeten letten.

Ik zakt.

Ze eten die woost op en stuurt lagend een bericht naar vriendin.

Ja, ze hebt van raad eens wat er met mijn boek is gebeurd.

En dan stuurt ze er achteraan, het ruikt nou woost, ha ha.

Ja, ha ha, ze wapen het zich met humor.

En psychologisch gezien is die humor heel belangrijk.

Ze zin je leert daarmee eigenlijk, ik heb een fout gemaakt, maar de situatie is veilig.

Ze relatieveert de schaamte.

Precies.

Volgende keer let ze huis wel beter op, ze schijt dat vlees welvandaar boeken.

Maar bij grote maatschappelijke kwesties, zoals in Eimuiden, is dat soort sneller acceptatie

simpelweg omhoogelijk.

Wat daar kun je niet zeggen, het is maar een staalverbriek.

Nee, de belangen zijn te groot, de verantwoordelijkheden te verspreid, hier vervat sneller in woeden

en het aanwijzen van schuldigen zoals Bermampied.

Terwijl ze eigenlijk precies de gratis toont, die een bevrouw Janse voorstaat, alleen dan op

micro's geld.

Prozies.

Dus als we dit even samenvatten voor jou als luisteraar.

Van de grijze zware wolken boven de staalfabriek waar banen en gezondheid echt keihard

botsen, tot een vettig boek op een zonnige zaterdagochtend.

Het contrast was kan wij er niet groter.

Nee, maar bij de verhalen laat de heel helder zien dat het leven zelden vlekkeloos verloopt.

Er zijn altijd onbedoelde gevolgen.

En de mechanismen van hoe we daarmee omgaan, die overlappen echt sterk.

Zeker.

Kijk, in je eigen leven krijg je te maken met allebei.

Je hebt die grote complexe compromissen, waar je machteloos in lijkt, op je werk bijvoorbeeld.

En je hebt die kleine domme foutjes van jezelf.

Van die momenten dat je koffie over je laptop gooit?

Ja, precies dat.

En de vraag is dan echt hoe reageer je.

Blijf je hangen in die aanhoudende boosheid, wijten aan anderen, of heb je de veerkracht om

te zeggen, het is maar een boek en zoek je net als mevrouw Jansen samen naar een acceptabele

oplossing.

En dat brengt me eigenlijk nog bij een laatste gedachte, een vraag om even over na te denken.

Ik ben opnieuw, te komen op.

Wat als de manier waarop we onszelf vergeven voor onze kleine dagelijkse blunders,

zoals zo'n worst tussen boeken stoppen, wat als dat eigenlijk de eerste stap is?

De eerste stap naar wat?

Nou, de eerste stap om de empathie te trainen, die we nodig hebben om de grote complexe

grijze wolken, onze samenleving samen op te lossen.

Als we onszelf al niet kunnen vergeven voor een simpel, vettig boekje, hoe kunnen we dan een

vredesna met geduld opbrengen voor de enorme problemen waar we als maatschappij voor staan?

Wow, dat is wel echt een invalshoek zeg.

De kleine foutjes als een soort mentale sportschool voor de grote maatschappelijke problemen.

Ja, of nee, een acceptatie?

Mooi.

Nou, daar laten we je graag mee achter deze week.

Probeer eens met een frisse, wat mildere blik naar je eigen onbedoelde gevolgen te kijken.

Lach erom en neem die flexibiliteit mee naar de grote zaken.

Absoluut.

En tot de volgende keer, bedankt weer voor het luisteren.