Peter Max (88) overleden: de man die kleur gaf aan een generatie

Ik ben Tim, uit het jaar 2250.

Naast mij zit Pieter, een koopman uit 1850.

Vandaag hebben we nieuws dat je misschien raakt.

Zelfs als je nog nooit van de naam Peter Max hebt gehoord.

Hij overleed deze week, 88 jaar oud.

Peter Max? Die naam ken ik niet, goede heer.

Maar als hij 88 jaar werd, dan heeft hij veel meegemaakt.

Vertel mij, wie was deze man?

En waarom is zijn dood nieuws in uw tijd?

Peter Max was een popartkunstenaar.

Popart betekent: kunst met felle kleuren en onderwerpen uit het dagelijks leven.

Zoals strips en beroemdheden.

Hij werd beroemd in de jaren 60 met psychedelische werken.

Dat zijn kleuren en patronen die je bijna laten dromen.

Zijn werk stond symbool voor de hippiebeweging en flowerpower.

Hippies? Flowerpower? Dat klinkt als een sekte van bloemenverkopers.

Maar goed, ik begrijp het woord psychedelisch niet helemaal.

Kunt gij dat uitleggen, alsof ik een kind van tien ben?

Zeker. Psychedelisch betekent: kleuren en vormen die je geest prikkelen,

alsof je in een droom bent.

Peter Max gebruikte oranje, turquoise en neongroen.

Zijn schilderijen waren overal: op posters, mokken, jurken,

dekbedovertrekken, postzegels, zelfs op een Boeing 777 en een Noors cruiseschip.

Op een schip? Op postzegels? Dat is geen kunst, dat is handel!

In mijn tijd zou een schilder zich schamen.

Maar wacht, gij zegt dat hij ook musea haalde?

Het MoMA in New York? Dat klinkt als het Rijksmuseum in Amsterdam.

Dus hij was zowel koopman als kunstenaar?

Precies. Hij had commercieel succes, maar hij stopte in de jaren 70 even met commerciële activiteiten

om zich weer op de kunst toe te leggen.

Later schilderde hij het Vrijheidsbeeld.

Hij schilderde ook honderden beroemdheden: The Beatles, Jimi Hendrix,

Mick Jagger, Taylor Swift. En hij schilderde de Mona Lisa in dikke verfstreken.

De Mona Lisa? Dat meisje van Da Vinci? Dat is heiligschennis! Maar goed,

Ik lees in uw nieuws dat hij ook een zwarte snor had, zijn hele leven.

Dat klinkt als een koopman die zijn handelsmerk wil tonen. Zoals ik mijn pijp en hoed.

Maar vertel, Tim, wat betekent 'optimisme' in dit verband?

Optimisme betekent positief denken, geloven dat het goede komt.

Peter Max zei: 'Ik zie alles door regenboogogen.'

Hij behandelde geen negatieve zaken in zijn schilderijen. Hij stond aan de kant van de vredige natuur.

Zijn werk was een feest van kleur, zelfs toen zijn leven moeilijk werd.

Dat raakt mij.

In mijn tijd kennen wij ook zware jaren, honger, ziekte, armoede, maar een kunstenaar die alleen

het mooie schildert, dat is moedig.

Toch lees ik ook over belastingfraude en een gevangenisstraf van twee maanden.

Dat is minder mooi.

Hoe rijmt gij dat?

Klopt.

In 1997 kwam hij in opspraak door belastingfraude.

Hij had meer dan een miljoen dollar aan inkomsten niet opgegeven.

Hij kreeg twee maanden cel en een boete. Maar hij mocht overdag aan zijn kunst werken. En hij

gaf 800 uur taakstraf: kunstlessen op scholen in Harlem.

Dus hij maakte deels goed.

Belastingfraude?

Dat is liegen tegen de overheid over geld.

In mijn tijd zouden wij zeggen: gij betaalt de tollenaar niet. Maar goed, dat is van alle

tijden.

En zijn gezins leven?

Ik lees over zijn zoon Adam, zijn tweede vrouw Mary, en een conflict over geld en

eigendom.

Dat klinkt als een treurspel.

Ja, dat was pijnlijk.

In 2015 kwam er ruzie over geld en de eigendom van Max' werken.

De roddelpers schreef erover.

Mary Max overleed in 2019 door suïcide.

Twee weken na een artikel in de New York Times.

Dat is zwaar.

We moeten daar respectvol over zijn.

Suïcide?

Dat is zelfdoding.

Dat is een groot verdriet.

Ik zal daar geen grap over maken.

Maar ik zie dat hij bleef schilderen en tentoonstellingen had over de hele wereld.

Zijn werk is nog steeds te koop. Dus zijn kleuren leven voort, als een erfenis.

Mooi gezegd.

En dat brengt ons bij het leerpunt van vandaag.

We horen steeds het leven van Peter Max, de omslag van het tijdschrift, de zoon van Max.

Dat is de structuur:

het zelfstandig naamwoord + van + bezitter.

In het Nederlands zeggen we niet 'Peter Max's leven', maar 'het leven van Peter Max'.

Ah, dat is een goede les voor onze luisteraar.

In mijn tijd zeiden wij: 'de hoed van de koopman', niet 'de koopmans hoed'.

Geef eens een simpel voorbeeld en een beter voorbeeld, Tim.

Simpel:

De kleur van de bloem is rood.

Beter:

De kleuren van Peter Max zijn fel en vrolijk.

Dus onthoud.

Bezit druk je vaak uit met 'van'.

Niet met een apostrophe-s zoals in het Engels.

Dat is handig bij het lezen van nieuws.

Dus als ik zeg de haven van Amsterdam, dan is dat correct.

En de krant van gisteren.

Ik begrijp het.

Maar luisteraar, let ook op het woord 'commercieel'. Dat betekent: gericht op geld verdienen.

Peter Max was commercieel succesvol, maar hij bleef ook kunstenaar.

Dat is een lastig evenwicht.

Zeker.

En dat is deel 1 van onze aflevering.

In deel 2 praten we verder over zijn jeugd, zijn vlucht uit Berlijn, en waarom zijn werk nog steeds

mensen raakt.

Wil je verder praten? Ga naar nieuwsdoordetijd.com.

Daar vind je de tekst en kun je reageren.

En onthoud, luisteraar: kunst kan fel zijn, zoals het leven. Soms schreeuwend, soms harmonieus,

maar altijd indringend.

Tot in deel twee, mijn goede vrienden.

Welkom terug luisteraar.

We hebben het over Peter Max, de popartkunstenaar die deze week op 88-jarige leeftijd overleed.

In deel 1 hadden we het over zijn felle kleuren en zijn commerciële succes.

Nu duiken we in zijn jeugd en waarom zijn werk nog steeds belangrijk is.

Zijn jeugd, zei u?

Ik hoorde dat hij in 1937 in Berlijn werd geboren, in een Joods gezin.

Dat was een donkere tijd in Europa. Mijn goede heer,

Dat betekent dat hij als baby moest vluchten voor de nazis.

Dat raakt mij, als koopman uit 1850,

Die weet wat oorlog met de handel en gezinnen doet.

Ja, Pieter.

Het gezin vluchtte naar Shanghai toen hij nog een baby was.

Later woonden ze in Tibet, Israël en Parijs.

Pas op zijn 16e vestigden ze zich in New York.

Stel je voor, al die culturen, al die indrukken.

Dat zie je terug in zijn werk.

Dus hij was een echte wereldburger, nog voor dat woord bestond.

In mijn tijd zou zo iemand een handelaar in exotische goederen zijn geweest.

Maar hij verkocht geen specerijen, hij verkocht kleur en optimisme.

Dat is bijzonder.

Zeg Tim, wat betekent dat woord 'hippiebeweging' precies?

De hippiebeweging was een groep jonge mensen in de jaren 60, die vrede, liefde en vrijheid

belangrijk vonden.

Ze droegen bloemen, luisterden naar psychedelische muziek en protesteerden tegen oorlog.

Peter Max werd een visuele stem.

Zijn posters hingen overal.

Flower power, noemden ze dat.

Flower power.

Een vreemd woord.

Maar ik begrijp de gedachte.

In mijn tijd hadden wij de gilden, met hun eigen symbolen en kleuren.

Maar dit was anders.

Geen gilden, maar een generatie die zich uitsprak via kunst.

En die kunst werd massaal verkocht, zegt u.

Ja, op posters, mokken, jurken, dekbedovertrekken, postzegels, zelfs op een Boeing 777

en een Noors cruiseschip.

Zijn werk was overal.

Hij zei zelf: 'De kleuren zijn sterk, soms schreeuwend, soms ruw en soms harmonieus.'

Maar altijd indringend.

Mooi toch.

Indringend, zeker.

Dat woord ken ik uit de kerk.

Een preek kan indringend zijn, diep in je ziel raken.

Maar hij gebruikt het voor kleur.

Interessant.

En hij zei ook dat hij geen negatieve zaken in zijn schilderijen behandelde.

Altijd aan de kant van de vredige natuur.

Dat klinkt bijna als een geloofsbelijdenis.

Zeker, hij was geïnspireerd door oosterse spiritualiteit.

Hij haalde de Indiase yogaguru Swami Satchidananda naar de VS

en hielp yoga populair te maken.

Maar hij had ook een duistere kant.

In 1997 werd hij veroordeeld voor belastingfraude.

Hij had meer dan een miljoen dollar niet opgegeven.

Belastingfraude.

Dat is een ernstige zaak, ook in mijn tijd.

Een koopman die zijn boeken niet eerlijk bijhoudt, verliest zijn eer.

Maar hij kreeg een lichte straf, twee maanden cel en een boete.

En mocht overdag schilderen.

Ach.

De kunstenaars worden altijd ontzien, niet waar.

Hij moest ook 800 uur taakstraf doen.

Kunstlessen geven op scholen in Harlem.

Dat is een mooie straf, toch?

Hij deelde zijn talent met kinderen.

Maar er was meer drama.

In 2015 kwam er een conflict tussen zoon Adam

en zijn tweede vrouw Mary over geld en eigendom van zijn werk.

Dat werd breed uitgemeten in de roddelpers.

Roddelpers.

Dat fenomeen kennen wij ook.

In mijn tijd had je de praatjes op de kade, de geruchten in de kroeg,

maar dit was serieus.

Zijn vrouw Mary overleed in 2019 door suïcide.

Twee weken na een artikel in The New York Times over die juridische strijd.

Dat is verschrikkelijk.

Geen grap.

Geen kleur.

Alleen verdriet.

Ja, dat is zwaar.

Laten we respectvol blijven.

Maar zijn werk bleef optimistisch.

Hij zei, ik zie alles door regenboogogen.

Dat is zijn erfenis.

Kleur.

En vreugde.

Ondanks persoonlijke tegenslagen.

Zijn schilderijen hangen in musea, onder meer het MoMA in New York.

En ze zijn nog steeds te kopen.

Regenboogogen.

Wat een prachtige uitdrukking.

In mijn tijd zou men zeggen, hij kijkt door de bril van het geloof.

Maar goed, Tim.

Ik heb een vraag over de taal.

We hebben het leerpunt al even aangeraakt.

Bezit met Van.

Kunt u dat nog eens duidelijk uitleggen aan onze luisteraar?

Zeker.

In het Nederlands zeg je niet 'Peter Max' leven', maar 'het leven van Peter Max'.

Dat is de structuur.

Zelfstandig naamwoord plus van, plus bezitter.

Simple voorbeeld.

De kleur van de bloem is rood.

Beter voorbeeld.

De kleuren van Peter Max zijn fel en vrolijk.

Dus onthoud.

Gebruik van bij bezit.

En let op, luisteraar.

In het Engels zeggen ze.

Peter Max' leven met een apostrof-s.

In het Nederlands kan dat niet.

Wij zeggen het leven van Peter Max.

Dat is belangrijk bij het lezen van nieuws.

Nog een voorbeeld.

De omslag van het tijdschrift.

Niet het tijdschrift.

Omslag.

Oefen maar.

Goed, Pieter.

Laat me nog even terug naar Max' carrière.

Hij schilderde honderden portretten van beroemdheden.

De Beatles, Jimi Hendrix, Mick Jagger, Taylor Swift.

Ook wereldleiders en de Mona Lisa.

Zijn stijl veranderde van popart naar neo-expressionisme.

Met dikke verfstreken en velle kleuren.

Neo-expressionisme.

Dat klinkt als een duurwoord.

Wat betekent dat Tim?

Expressionisme was een Franse kunststroming rond 1900.

Met velle, onnatuurlijke kleuren.

Neo betekent nieuw.

Dus neo-expressionisme is een nieuwe versie daarvan.

Peter Max greep terug op die stijl, maar op zijn eigen manier.

Een voorbeeld is zijn schilderij Ambrella Mann.

Dat hij in verschillende kleurstellingen maakte.

Ah, dus hij was een vernieuur en een eif genaam.

Dat was eerlijk.

In de handel noemen we dat oude wijn in nieuwe zakken.

Maar hij deed het met verf.

En hij bleef optimistisch.

Zelfs naar alle tegenslagen.

Dat is een les voor ons allemaal.

Zeker.

En weet je, Peter?

In 2050 hebben we nog steeds zijn werk.

Het is digitaal gearchiveerd, maar de kleuren springen eruit.

Mensen gebruiken zijn patronen in virtual reality en op kleding.

Zijn optimisme is tijdloos.

Maar goed, we moeten afronden.

Wat neem jij mee uit dit verhaal?

Ik neem mee dat kunst troost kan bieden.

Zelfs als het leven zwaar is.

Peter Max vluchtte als kind.

Verloor zijn vrouw, had conflicten, maar bleef kleur zien.

Dat is mooi.

En voor onze luisteraar.

Onthoud het leerpunt, het leven van Peter Max met van.

Oefen met de kleur van de lucht, de stem van de artiest.

Tot slot, blijf nieuwsgierig.

Mooi gezegd.

En als je meer wilt leren, ga dan naar nieuws door de tijd.com.

Daar vind je de volledige tekst, het transcript en kun je reageren.

Praat verder met ons, stel vragen en luister naar meer afleveringen.

Want nieuws is niet alleen vandaag.

Het is door de tijd.

Tot de volgende keer.

En onthoud mijn goede vrienden.

De kleuren van het leven zijn soms schreeuend, soms harmonieus,

maar altijd indringend.

Vaarwel tot de volgende aflevering.

Bedankt voor het luisteren naar Dutch Fluency.

Op Dutchfluency.com vind je de transcript en oefeningen.

Spreek Nederlands, zelfs als je stottert tot de volgende keer.