Verdieping: 7 t/m 9 oktober

Stel je even voor, de politie klopt een eens op je voordeur.

Maar het is niet echt iets waar je op zit te wachten?

Nee, exact.

Maar goed, jij doet open en binnen, gewoon in je woonkamer, staat een doos.

En in die doos liggen de botten van een 400-jaar oude soldaat.

Compleet met een antiek geweer, toch?

Ja, een musket.

En de familie van die overledene, die eist die resten dus terug voor een begrafenis.

De wet eist ze ook terug.

Maar jij gaat in de deuropening staan, kruist je armen en zegt eigenlijk heel simpel.

Nee, ik heb ze gevonden, dus ze zijn van mij.

Het klinkt echt.

Compleet absurd.

Dat is het ook.

Je weigert ze gewoon af te staan.

En dat is dus precies de situatie waar we vandaag in duiken, in deze nieuwe verkenning van

onze bronnen.

Weer ietsje speciaal voor jou als luisteraar.

Ja, en we zetten daar straks iets tegenover dat op het eerste gezicht echt het absolute

tegenover gesteld is.

Precies, we laten straks die donkere woonkamer vol oude botten achter ons en stappen eigenlijk een

zonovergoten straat in Utrecht op.

Waar dus duizenden mensen de gelijkheid echt schouder aan schouder, een vreedzame wandeltocht

houden.

Om volstrekt onbekende welkom te eten.

Juist.

En de grote missie van vandaag is eigenlijk ontdekken wat deze twee uitersten ons vertellen

over menselijke overtuigingen, waarom we ons soms zo koppig ingraven.

En waarom we op andere momenten juist massaal samen komen.

Ja, het is alsof we vandaag echt naar de twee uitersten van de menselijke natuur kijken.

Aan de ene kant de kluizenaar die zijn schat bewaakt in een donkere kamer en aan de andere

kant het warme open dorpsplein, waar werkelijk iedereen welkom is.

Dat is een hele mooie analogie, het is die ultieme spanning tussen isolatie en verbinding zeg maar.

Oké, laten we direct in dat eerste verhaal duiken.

Dat draait dus allemaal om een oude man, die doet beschrijgelijk met een metaaldetector in de

modder een ontdekking.

Ja, hij vindt die overblijfselen van die soldaat.

Botten.

Ja.

En dus dat fascinerende detail van dat oude geweer die musket.

Dit is niet zomaar een gevonden voorwerp, dit is echt een stuk keiharde geschiedenis.

Hij neemt het mee naar huis, stopt het in een doos.

Maar het lijkt dus niet te gaan.

Nee, de politie raakt er ook bij betrokken, hij wordt zelfs even vastgehouden en de familie, wel

is waar hij hele verre naar zat en natuurlijk naar 400 jaar, maar toch een familie die eist die botten terug.

En hij weigert het pertinent.

Ja, met een soort kleuterschool logica, gewoon vinden is houden.

Wat ik vooral fascinerend vind in de bronnen, hoe de mensen om hem heen die koppigheid

proberen te duiden.

Je hebt in die verzameling die er liggen drie personages, Rick, Julia en Tom.

Oh ja, die discussie te zijn is geweldig.

Ze bespreken die bizarre weigering en de meningen lopen er echt gigantisch uiteen.

Ja, je hebt Tom en die is echt de absolute nuchterheid zelf, die vindt de gedachte aan

een doos, menselijke resten in een rijtjeshuis, gewoon luguber.

En wil er helemaal niet over nadenken?

Nee, hij wil gewoon dat het rij opschiet en hij verlangt van honger naar een bakje friet, terug naar

de alledaagsrealiteit.

Maar dan heb je Julia en zij probeert het heel empathisch bij een romantisch te framen.

Zij ziet het geloof ik als trouw aan de geschiedenis, toch?

Ja, exact.

Ze stelt dat hij misschien doordat hij zo intensief met die oude spullen bezig is een soort

diepe emotionele band heeft ontwikkeld met die soldaat.

En daar raken we dus een cruciaal psychologisch mechanisme.

Die opmerking van haar klinkt heel poëtisch, maar vanuit de psychologie bekeken gaat het hierover

misplaatste loyaliteit en psychologisch eigenaarschap.

Psychologisch eigenaarschap.

Ja, het is de wens om de geschiedenis letterlijk te bezitten.

Het is de drang om de wereld om ons heen tastbaar en controleerbaar te maken.

Voor die man zijn die botten geen andermans spullen meer.

Het zijn ankers.

Wacht even, ik klink me echt veel te begripvol.

Hoe bedoel je?

Nou ja, is het echt trouw aan de geschiedenis, zoals die Julia zegt?

Is dit niet gewoon de ultieme kinderachtige weigering om te delen?

Het is zeker kinderachtig.

Kijk, als jij morgen op straat een portemonnee vind, geef je hem toch ook terug.

Dat is geen trouw aan de economie als je hem in je zak steekt.

Dat is gewoon diefstal.

Laat staan dat het hier gaat over iemands overgrootvader.

Ik geloof er niks van dat hij trouw is.

Is hij niet gewoon trouw aan zijn eigen ego?

Nou ja, vanuit een juridisch en etiestandpunt heb je natuurlijk voorkomen gelijk.

Het is absurd wat hij doet.

Maar je moet kijken naar waarom de psychen die logica volledig blokkeert.

Oké, leg uit.

Het is een extremen behoefte aan grip door een 400 jaar oud object in zijn huis op te sluiten.

Maakt hij dat abstracte concept van tijd opeens beheersbaar.

Het teruggeven van die botten voelt voor hem als een aantal op zijn eigen controle.

Dus hij is zo iemand die zich eigenlijk met de dood leert omgaan.

Gewoon om niet te dealen met de complexiteit van levende mensen.

Precies dat.

En let ook op het object: die musket, een dodelijk wapen.

Nu gereduceerd tot een zwijgende trofee in een doos.

Hij heeft iets dat ooit gevaarlijk was, nu in zijn macht.

Dat is echt een bizarre details.

Maar het roept ook meteen de vraag op en dit is er een voor jou als luisteraar waar ligt voor jou de grens.

Dus nieuwsgierigheid en respectloosheid.

Wat zou jij eigenlijk doen als je zo iets in je achtertuin vond?

Ja, voel je toch die Indiana Jones neiging om het even voor jezelf te houden?

Ja, precies.

Bel je direct de politie of wil je even de ontdekker van een schat zijn.

Nou ja, goed.

Net als wat we hadden over dat vasthouden aan het verleden.

Wat gebeurt er als we echt exact het tegenovergestelde doen?

Dan stap je eigenlijk als concept wel over een brug.

Die oude man sloot zich letterlijk en figuurlijk af van de dood.

Hij klampte zich vast aan iets van 400 jaar oud.

Ja.

Maar wat gebeurt er als mensen niet alleen handelen, maar met duizenden tegelijk?

En als ze zich niet richt op het verleden, maar juist op het verwelkomen van levende mensen en de toekomst?

Dat brengt ons naadloos bij onze tweede bron, waar de man met de botten de deur op slot draaide,

besloten duizenden mensen in Utrecht juist de deuren wagenwijd open te zetten.

En we benadrukken bij deze even dat we puur kijken naar het menselijk gedrag en de sfeer

en absoluut geen politiek standpunt innemen over het asielbeleid.

Nee, exact.

Dat gaat ons puur om de feiten uit de bron.

Duizenden mensen liepen door de straten van Utrecht in een vreedzame stoet om asielzoekers te steunen.

En de sfeer was enorm rustig.

Ja, enorm. Er was muziek, er werd gezongen.

Volgens de bron soms ook best wel vals, maar goed.

We horen van de personages over borden met teksten als welkom en jij bent veilig hier.

Er was ook iemand, Sophie, die een fiets en een hartje op haar bord wilde zetten, toch?

Omdat een fiets voor haar onlosmakelijk met Utrecht verbonden was.

Een kind tekent gewoon simpel een zon en een hart.

Er is in de dialoog ook een herinnering aan een eerdere opdracht, in Amsterdam,

met mensen die bekertjes water uitdeelden.

Oei, en een mevrouw die zomaar koekjes rondbracht op straat.

Precies, totaal het tegenovergestelde van die man in zijn eentje.

Maar wat hier analytisch gezien zo interessant aan is, is de symboliek van die micro-acties.

Hoe bedoel je dat? Micro-acties?

Nou, complexe, zware onderwerpen.

Zoals asielbeleid of wereldwijde migratie.

Dat is voor ons brein eigenlijk te groot om te bevatten, dus wat doet de massa?

Ze maakten het behapbaar met hele simpele, universele symbolen.

Zoals een hartje op een stuk karton.

Exact, een hartje, een fiets, een glimlach, het uitdelen van water en koekjes.

Kinderen snappen dit mechanisme vaak het allerbest.

Voor hen is iedereen gewoon gelijk.

Oké, ik snap je punt over symboliek.

Maar ik moet hier toch even kritisch op inspringen.

Ga je gang.

Het klinkt bijna te idealistisch allemaal.

Met die fietsen op borden, met vrouwen, met koekjes.

Lopen we niet het risico dat we door het zo klein en gezellig te maken,

de keiharde realiteit en de enorme complexiteit van de politieke situatie

compleet uit het oog verliezen.

Dat is een hele logische vraag.

Wordt het dan zo geen naïef straatfeestje in plaats van een serieuze statement?

Nou, het is grappig dat je dat zegt, want dat is de meest gehoorde kritiek.

Maar het is geen naiviteit.

Juist in die overweldigende complexiteit van de maatschappij

grijpen mensen terug naar basale menselijkheid.

Die vrolijkheid is een overlevingsmechanisme.

Een overlevingsmechanisme, hoe dan?

Omdat het een manier is om verbinding te creëren

wanneer het systeem faalt of te ingewikkeld is.

Als je weigert cynisch te worden, blijf je mens.

Het koekje delen is niet het negeren van de politiek.

Het is het op eisen van je eigen invloed.

Je agency, zeg maar.

Precies.

Oké, dat is wel een heel mooi inzicht.

Als we dan proberen die patronen te herkennen in beide bronnen,

zien we allebei hoe mensen omgaan met de ander en met het onbekende.

Ja, en opvallend genoeg speelt eten in beide verhalen

een grappige rol als bruggenbouwer.

Wow, ja.

In het bottenverhaal dreigt die discussie tussen Rick,

Julia en Tom echt uit de hand te lopen.

En dan hoopt Tom gewoon: vrienden maken om de vrede te bewaren.

En bij die optocht gebruiken mensen dus koekjes en water

om letterlijk bruggen te bouwen en vreemden te verbinden.

Eten is als het ultieme sociale smeermiddel.

En dwingt ons uit die abstracte theorie terug naar de realiteit.

En die brengt me eigenlijk direct bij jou als luisteraar.

Want dit soort reflexen zie je elke dag.

Of je nu in een lastige vergadering zit op je werk

of gewoon kijkt naar het wereldnieuws op de bank.

Menselijk gedrag komt zo vaak neer op deze twee reflexen.

Ja.

Grijp je krampachtig vast aan wat was.

Net als die man met z'n doos oude botten.

Of stap je naar buiten.

Met een spreekwoordelijk koekje.

Om te kijken wat er eigenlijk mogelijk is.

Mooi gezegd.

Ja.

Wat een reis hebben we eigenlijk gemaakt vandaag in deze diepe duik.

Ja, van de oude man naar de optocht toe.

Inderdaad.

We zijn begonnen bij die enorm koppige man.

Met een 400 jaar oude opgegraven soldaat in een doos in zijn huis.

Vastgeklampt aan de dood.

En vandaar uit zijn we gereisd naar een zingende, vredige mensenmenigte op straat.

In Utrecht vol harde fietsen en zon.

En totaal het contrast.

En daarmee zijn we alweer aan het einde gekomen van de verkenning van vandaag.

Maar je had nog een laatste gedacht hierover, toch?

Ja, een beetje een prikkelende slotgedachte om nog even op te kauwen.

Kom maar op.

Kijk, we hebben vandaag gezien hoe wanhopig mensen zich vastklampen aan de geschiedenis.

Of juist hoe openstaan voor nieuwkomers.

Maar denk hier eens over na.

Wat gebeurt er als de geschiedenis die we zo vreselijk wanhopig proberen te beschermen?

Nou juist, precies de reden waarom we het zo moeilijk vinden om de onbekende ander vandaag te verwelkomen.

Oh wow.

Ja, staan onze oude botten, om het zo maar te zeggen,

Een nieuwe toekomst in de weg.

Dat is wel echt een idee die even moet bezinken, ontzettend sterk, dank je wel daarvoor.

En dan jou als luisteraar ontzettend bedankt voor je tijd en je nieuwsgierigheid weer vandaag tijdens deze diepe duik in het materiaal.

Zeker weten, bedankt.

We hopen dat je er wat uit gehaald hebt en we zijn er heel graag de volgende keer gewoon weer met de nieuwe verkenning.

Tot dan.