Jouw BSN per ongeluk op internet? Gemeenten lekken nog steeds

Tim: Hoi, jij daar.

Ken je dat gevoel?

Je vult een formulier in bij de gemeente en denkt: dit is veilig.

Maar stel je voor dat je adres, telefoonnummer, zelfs je BSN zomaar op internet staat.

Pieter: Mijn goede heer, wat zegt gij daar?

Een burgerservicenummer, zegt ge?

Dat klinkt als iets zeer persoonlijks.

In mijn tijd hadden wij niet zulke nummers.

De dominee kende iedereen bij naam.

Tim: Precies, Pieter.

En nu hebben gemeenten al die gegevens van ons.

Maar ze passen er niet goed op.

De NOS en Nieuwsuur onderzochten het en vonden honderden documenten met privégegevens van gewone mensen.

Pieter: Hm-hm.

De NOS?

Dat is een krant, neem ik aan.

En Nieuwsuur?

Klinkt als een avondgebed.

Maar vertel: wat voor documenten vonden zij dan?

Brieven van de kerkeraad?

Tim: Nee, geen kerkeraad.

Denk aan vergunningen.

Bijvoorbeeld als jij een nieuw raam wilt plaatsen, of als je reageert op een plan voor een asielzoekerscentrum in de buurt.

Dan publiceert de gemeente dat online.

Pieter: Maar dat is toch onvoorzichtig!

In Amsterdam noteren wij alles in het grootboek, maar dat blijft op het stadhuis.

Waarom zou men zoiets op het wereldwijde web zetten, zoals gij dat noemt?

Tim: Omdat de wet dat eist, Pieter.

De Wet Open Overheid.

Alles moet transparant zijn.

Maar voordat ze het publiceren, moeten ze privégegevens weglakken.

En dat doen ze dus niet altijd goed.

Pieter: Weglakken?

Dat is toch met een penseel?

Of bedoelt gij iets anders?

In mijn tijd lakten wij alleen de postzegels op brieven.

Tim: Goed punt.

Weglakken betekent hier: onzichtbaar maken.

Vroeger met een zwarte stift, nu digitaal.

Maar gemeenten vergeten het soms, of doen het half.

En dan staat jouw telefoonnummer er gewoon bij.

Pieter: Dat is een ernstige zaak.

In 1850 zou men zoiets een schandaal noemen.

De gilden zouden protesteren.

Maar wat is het ergste dat eruit lekte?

Alleen telefoonnummers?

Tim: Helaas niet.

Ze vonden ook burgerservicenummers.

Dat is een uniek nummer dat je voor alles gebruikt: belasting, zorg, werk.

En in één document van de gemeente Pijnacker-Nootdorp stonden 43 van die nummers.

Pieter: Drieënveertig!

Dat is bijna een hele kerkelijke gemeente.

En wat kan een kwaadwillende met zulk een nummer doen?

Iemands identiteit stelen, zoals men dat nu noemt?

Tim: Precies.

De Autoriteit Persoonsgegevens waarschuwt: met een BSN kun je identiteitsfraude plegen.

Iemand doet alsof hij jou is.

Koopt een telefoon op jouw naam, opent een bankrekening.

Jij mag de rekening betalen.

Pieter: Hemeltje!

Dat is verschrikkelijk.

In mijn tijd stal men hooguit een beurs.

Maar nu stelen zij uw hele naam.

Hoe kan de gemeente zo slordig zijn?

Hebben zij geen klerken die controleren?

Tim: Ze hebben software die automatisch moet lakken.

Maar die software werkt niet perfect.

Daarna controleert een medewerker het, maar ook die maakt fouten.

En de gemeenten krijgen geen extra geld om het beter te doen.

Pieter: Geen geld?

Maar de veiligheid van de burger is toch het belangrijkste?

In Amsterdam betaalden wij de stadswacht uit eigen zak.

Dit klinkt als een verwaarlozing van de plicht.

Tim: Ja, en het probleem is al jaren bekend.

Al in 2017 waarschuwde de toezichthouder, de AP.

Maar nog steeds lekken gemeenten gegevens.

Het woord 'nog steeds' is hier belangrijk.

Het betekent: het begon eerder en het stopt niet.

Pieter: Nog steeds?

Dat is een vreemd woord.

'Nog' en 'steeds' samen.

In mijn tijd zeiden wij 'alijd nog' of 'immer'.

Maar ik begrijp het: het is een voortduring.

Bijvoorbeeld: 'De klok van de Westertoren loopt nog steeds gelijk.'

Tim: Precies!

En een betere zin uit het nieuws: 'Gemeenten lekken nog steeds persoonsgegevens.' Of simpeler: 'Hij werkt nog steeds bij dezelfde winkel.' Het benadrukt dat iets niet veranderd is.

Pieter: Dus als ik zeg: 'Mijn zoon leest nog steeds de Statenbijbel elke avond', dan bedoel ik dat hij dat al jaren doet en niet stopt.

Een mooi woord, 'nog steeds'.

Maar Tim, hoe lossen jullie dit in 2250 op?

Tim: In 2250 hebben we geen BSN's meer.

We gebruiken biometrie: je iris, je hartslag.

Maar ook wij hebben datalekken.

Alleen dan lekken hologrammen van je herinneringen.

Maar dat is een ander verhaal.

Pieter: Hologrammen van herinneringen!

Dat klinkt als hekserij.

Maar goed, terug naar de feiten.

De gemeenten hebben de documenten inmiddels verwijderd, hoop ik?

Tim: Ja, na het onderzoek van de NOS hebben veel gemeenten de documenten weggehaald.

Sommigen hebben een melding gedaan bij de AP.

Maar de VNG, de koepel van gemeenten, zegt dat het anonimiseren van miljoenen documenten een enorme taak is.

Pieter: Een enorme taak?

Men had het meteen goed moeten doen.

In het handelshuis controleer ik elk document driemaal voordat het de deur uitgaat.

Dit is gewoon nalatigheid.

Tim: Je hebt gelijk, Pieter.

En het treft ook de meest kwetsbaren.

Vorige zomer lekte de gemeente Midden-Delfland namen en adressen van 133 inwoners die tegen een asielzoekerscentrum waren.

Die mensen maakten zich grote zorgen.

Pieter: Dat is vreselijk.

Mensen die hun mening geven, worden dan mogelijk lastiggevallen.

In mijn tijd kenden wij ook laster, maar niet op zo'n grote schaal.

De digitale wereld brengt nieuwe gevaren.

Tim: Ja, en daarom is het belangrijk dat jij weet: jouw gegevens zijn niet altijd veilig.

Check zelf of jouw gemeente zorgvuldig is.

En als je een vergunning aanvraagt, vraag dan: wordt mijn BSN weggelakt?

Pieter: Een goede raad.

Maar ik hoor dat u nog meer te vertellen heeft over dit onderwerp.

Laten wij verder praten, want ik wil begrijpen hoe de wet en de praktijk zo uit elkaar kunnen lopen.

Tim: Zeker, Pieter.

En jij, luisteraar, blijf luisteren.

In het tweede deel gaan we dieper in op de Wet Open Overheid en wat jij kunt doen als jouw gegevens lekken.

Tot zo!

Tim: Welkom terug, jij.

We hebben het net gehad over gemeenten die per ongeluk persoonsgegevens lekken, zelfs BSN-nummers.

Pieter, jij snapte er niets van.

Maar laten we nu kijken naar de Wet Open Overheid.

Die wet zegt dat gemeenten documenten moeten publiceren.

Pieter: Een wet die openheid eist, dat klinkt goed.

Maar als die wet leidt tot het lekken van privégegevens, dan deugt de uitvoering niet.

In mijn tijd hadden wij ook regels voor openbare registers, maar die werden met zorg bijgehouden.

Tim: Precies.

De wet bestaat sinds 2022, maar gemeenten moeten zelf zorgen dat privégegevens worden weggelakt.

Dat betekent: zwart maken, onleesbaar maken.

Het probleem is dat dit handmatig of met software gebeurt, en dat gaat vaak mis.

Pieter: Weglakken, hm.

Dat klinkt als het schrappen van een naam uit een koopcontract.

Maar waarom vertrouwen zij niet op een menselijke controle?

In mijn handelshuis laat ik geen document gaan zonder een tweede paar ogen.

Tim: Goed punt.

Veel gemeenten gebruiken software die automatisch BSN-nummers moet vinden.

Maar die software is niet perfect.

Daarna checkt een medewerker het, maar die heeft vaak honderden documenten per dag.

Fouten zijn bijna onvermijdelijk.

Pieter: Onvermijdelijk?

Dat vind ik een zwak excuus.

Als het om de veiligheid van burgers gaat, moet men tijd en geld investeren.

In 1850 kostte een fout in een scheepslading je je hele handel.

Hier kost een fout iemand zijn identiteit.

Tim: Je hebt gelijk.

En het is extra wrang omdat gemeenten geen apart budget krijgen voor het anonimiseren van miljoenen documenten.

De VNG, de vereniging van gemeenten, zegt dat het een 'omvangrijke taak' is.

Maar burgers betalen de prijs.

Pieter: De VNG, dat is de koepel van gemeenten, nietwaar?

Zij zeggen dat het een grote klus is, maar ik hoor geen verontschuldiging.

Waarom nemen zij niet meer verantwoordelijkheid?

In mijn gilde wist iedereen dat een foutieve publicatie je reputatie kostte.

Tim: Ja, en reputatie is belangrijk.

Maar laten we naar een voorbeeld kijken.

In de gemeente Pijnacker-Nootdorp stonden in één document 43 BSN-nummers van bewoners die reageerden op een nieuwbouwplan.

Naam, adres, telefoonnummer, alles stond erbij.

Pieter: Vreselijk.

Die mensen deden mee aan een publieke inspraak, en nu liggen hun gegevens op straat.

In mijn tijd zou je zulke lijsten alleen aan de notaris tonen, niet aan de hele stad.

Wat is er gebeurd met discretie?

Tim: Discretie is vervangen door snelheid en digitale systemen.

Maar er is hoop.

Sinds de strengere privacyregels in 2018 zijn er minder lekken.

Toch vonden wij nog 99 documenten met BSN-nummers daarna.

Het daalt, maar het stopt niet.

Pieter: Dus de wet uit 2018 heeft wel geholpen, maar niet genoeg.

Dat is als een nieuwe zeilboot die nog steeds water maakt.

Men moet de gaten blijven dichten.

Maar ik begrijp nog niet: waarom staan die BSN-nummers eigenlijk in die documenten?

Tim: Goede vraag.

Vaak vragen gemeenten om een BSN bij een vergunning of reactie.

Maar dat nummer is niet nodig voor de publicatie.

Het is een fout van de ambtenaar die het document klaarmaakt.

Ze lakken het niet goed, of vergeten het helemaal.

Pieter: Dus de fout ligt bij de mens, niet bij de wet.

Maar de wet had strenger kunnen zijn.

In mijn tijd had een keurmeester de macht om een document tegen te houden.

Waarom is er geen keurmeester voor digitale publicaties?

Tim: Er zijn wel controles, maar die zijn niet waterdicht.

De Autoriteit Persoonsgegevens, de AP, waarschuwt al sinds 2017.

Zij zeggen: 'In de regel mag een BSN niet gepubliceerd worden, en als het gebeurt, is het een datalek.' Maar gemeenten luisteren niet altijd.

Pieter: De AP, dat is de toezichthouder?

In mijn tijd hadden wij de Kamer van Koophandel die toezicht hield op handelspraktijken.

Maar die had tanden.

Wat kan de AP doen als gemeenten niet luisteren?

Tim: De AP kan boetes geven, maar die zijn niet altijd hoog genoeg.

Vorig jaar kreeg de AP 120 meldingen van gemeenten over datalekken.

In 2014 waren dat er 75.

Het wordt meer, maar dat kan ook komen omdat gemeenten beter melden.

Pieter: Meer meldingen betekent niet per se meer lekken, maar wel meer bewustzijn.

Toch blijft het zorgelijk.

Laten wij een belangrijk woord uitleggen voor de luisteraar.

Tim, wat is een 'datalek' precies?

Tim: Goed idee.

Een datalek is wanneer privégegevens per ongeluk op straat komen te liggen.

Dat kan een e-mailadres zijn, maar ook een BSN.

Het is alsof iemand je dagboek op de markt legt.

Jij, luisteraar, kunt hier slachtoffer van worden.

Pieter: En 'weglakken' is het onzichtbaar maken van die gegevens, zoals met zwarte inkt.

Maar als dat niet goed gebeurt, ontstaat er een lek.

Nu wil ik een klein leerpunt met u delen, Tim.

Het werkwoord 'kunnen' wordt vaak gebruikt in dit nieuws.

Tim: Ja, 'kunnen' is een modaal werkwoord.

Het geeft mogelijkheid of vaardigheid aan.

In het nieuws hoorden we: 'Persoonsgegevens kunnen tot misbruik leiden.' Dat betekent: het is mogelijk.

Of: 'Gemeenten kunnen fouten maken.' Een simpele zin.

Pieter: En een betere zin uit het nieuws is: 'Een datalek kan identiteitsfraude veroorzaken.' Ziet u het verschil?

'Kan' is sterker en specifieker.

Het zegt niet alleen dat het mogelijk is, maar dat het een direct gevolg is.

Oefen dit thuis.

Tim: Precies.

En nu terug naar het nieuws.

Wat kun jij doen als jouw gegevens lekken?

Ten eerste: meld het bij de gemeente.

Ten tweede: neem contact op met de AP.

En ten derde: wees alert op vreemde berichten of aanvragen op jouw naam.

Pieter: Goede raad.

Maar ik hoop dat gemeenten hun verantwoordelijkheid nemen.

Zij moeten niet wachten op een onderzoek van de NOS, maar zelf actie ondernemen.

In mijn tijd was een koopman die zijn boeken niet op orde had, al snel failliet.

Tim: Ja, en in 2250 zijn datalekken bijna ondenkbaar.

Wij gebruiken biometrische chips die alleen jij kunt activeren.

Maar jullie, in 2026, moeten nog leren.

Het is een groeiproces.

En jij, luisteraar, kunt helpen door kritisch te blijven.

Pieter: Laten wij afsluiten met een duidelijke gedachte.

Privacy is geen luxe, maar een recht.

Of u nu in 1850, 2026 of 2250 leeft, uw gegevens zijn van u.

Gemeenten moeten ze beschermen, niet blootstellen.

Dat is de kern van dit nieuws.

Tim: Mooi gezegd, Pieter.

En jij, luisteraar, bedankt voor het luisteren.

Vond je dit interessant?

Ga dan naar nieuwsdoordetijd.com.

Daar kun je reageren, vragen stellen en meer afleveringen vinden.

Tot de volgende keer!