Verdieping: 14 oktober

Stel je voor, je staat in de koken, je stopt een snitje brood in een broodrooster,

je trukt die handel naar beneden en er gebeurt gewoon helemaal niet.

Geen warmte, niks, wat denk je dan?

Ja, de ding is kapot natuurlijk.

Tijd voor een nieuwe denk je dan direct.

Precies, je trekt meteen een hele harde conclusie over dat apparaat voor je neus.

Terwijl de realiteit vaak echt veel simpler is.

Klopt, de stecker ziet er gewoon in of stop is doorgeslagen.

Dus kennen onze omgeving niet eerst rustig, beoordelen echt ongelooflijk snel met heel weinig informatie.

En juist die neiging, die blinde vlek in ons denken eigenlijk, dat is de rode draad van deze verkenning.

Ik beklaat het de bron van vandaag en dat zijn twee ogen schijnelijk hele simpelen verhalen uit een B1-taal update.

Dutch fluency heet het.

Ja, verhalen voor mensen die Nederland leren, toch?

Precies, het gaat over een docent, rik, tijdens twee hele gewone dagen.

Maar onder die simpelen zinnen ligt dus een brilliant psychologische les over hoe wij vaak handelen op basis van onvoeledige informatie.

En in dit tijd perk van constante informatie overlood is het voor jou als luisteraar echt cruciaal om te begrijpen hoe dat werkt.

Zeker weten.

We gaan het hebben over dierenvoeren en over nieuwsgeruchten.

En wat die zo fascinerend dan is is dat de fout in ons menselijk denken in beide situaties exact hetzelfde is.

Laten we meteen in dat eerst de verhalduiken, het maasland incident.

Het is een regennachtige zaterdag.

Rik, de docent, zit thuis in een haag met de warmen op T.

En hij lees in het nieuws dat er in een dierenpark in Maasland dieren dood zijn gevonden.

Omdat mensen ze droge rijst hadden gevoerd, ja?

Klopt, echt heel trist.

En niet veel later zijn 12 jaren en niggier lotten voor de deur.

Met haar groene regenjas en van die piepen de schoenen, ze gaan samen naar datzelfde dierenpark.

En wat heeft lot in haar tas, een zak brood om de dieren te voeren.

Waarop Rika dus stopt, vanwege dat nieuws bericht over die rijst.

Ja, en lotten snapt er helemaal niks van.

Nee, en dat is ook heel logisch vanuit haar perspectief.

We doen dat in de psychologie de projectie van je eigen biologische realiteit.

Wij eten brood, dat is voor ons normaal.

Dus we nemen blind links aan dat dit voor een dier ook goed is.

Oké, laten we dit even uitpakken, want waarom is dat voor ons zo moeilijk te bevatten?

Ik bedoel onze goede bedoelingen zijn dan dus eigenlijk schadelijk.

En het is een gebrek aan systemdenken zeg maar.

Ons brein is niet goed in het overzien van groter eko-systemen.

We zien alleen de directe actie voor ons.

Ik geef deze vogel een stukje brood.

Ja, dus dat is of je een onsschuldig chocolatje aan een hond geeft,

maar dan vermenigvuldig met honderd bezoekers op een dag.

Precies dat.

Het is geen gebrek aan een patie, in tegen deel.

Maar de abstractie van schaal begrijpen dat honderd kleine actie samen een groot probleem vormen,

dat is gewoon heel lastig voor ons brein.

Nou en dat onvermogen zien we later die dag prachtig terug.

Rik een lotte stopp op de fiets, in de regen, een auto rijdormplas.

Rik wordt helemaal nat gespetterd.

Gratis water, zegt hij toch?

Ja precies, hij maakt er een gapje van.

Maar heeft natuurlijk liever droge benen.

Hoe dan ook?

Ze komen aan bij het park, ruiken dat nattengras,

en dan zien ze bij de ingang een gigantisch wit waarschroengsport staan,

verboden de tieren te voren.

Grooteletters.

En het opvallende is dat ze dat bord tevoren gekeer helemaal niet hadden gezien.

Rik geeft dat ook toe.

Ja, hoe kan dat?

Hoe loopt je letterlijk langs een fysiek enorm wit bord zonder het gezien?

Dat is aandagsblintheid, in attentional blindness.

Je brein veelt het informatie weg die niet bij je huidige doel past.

Een doel de vorige keer was die revoeren.

Dus alles wat dat doel tegen spreekt, zoals een waarschroengsport,

wordt door je hersende gewoon geblokeerd,

nog voordat je het bewust waneemd.

Wow, dus je ziet alleen de realiteit die je wilt zien.

Je wilt voeren, dus je ziet tieren met honger.

Exact.

En daarom is de ontmoeting met Maria de medewerkster zo crucial in dit verhaal.

Ah, ja, Maria met haar lege emmer.

Lotte vraagt aan haar waarom zelfs een heel klein stukje brood niet mag.

En Maria wordt niet boos, ze wijs niet alleen maar streng naar dat witte bord.

Nee, ze ligt het systeem uit.

Ze regiert heel nustig en vertelt lotten over dat grotere plaatje.

Ze ligt uit dat de dieren hun eigen afgepaste eten krijgen.

En ze schetsen die schaal, hè?

Ze zegt als 100 mensen vandaag langs komen, een stukje geven,

is dat veel te veel.

Ze helpen Lotte echt om het uit te zoeken.

Ja, daardoor landt de boodschap wel.

Maria transformeert Lottes goede bedoelingen in begrip.

Het stukje brood is geen daad van liefde meer maar een risico.

Mooie is dat.

Het eindigt dan ook heel gezellig.

Lotte voelt zich eerst even schuldig over de vorige keer,

maar Maria stelt haar gerust.

Uiteindelijk zitten ze op een bankje knapperige appels te eten.

En als Ricks broek helemaal droog is,

maak je thuis warme boterhammen met kaas van dat overgebleven brood.

Eind goed al goed, zou je zeggen.

Voor fysieke situaties wel, ja.

Maar als we dit koppelen aan het groter plaatje,

wordt het een ander verhaal.

Juist, en dat is de perfecte brug naar ons tweede verhaal.

In Maasland zagen we hoe onvolledige kennis tot fysieke schade leidt.

Maar wat gebeurt er als we datzelfde gedrag,

het doen van aannames, loslaten op informatie en nieuws?

De buurt die aandacht splijt was echt gevaarlijk voor de magen.

Ja, we gaan naar Athene.

Rick is op bezoek bij zijn vriend Dimitris.

Dimitris heeft een werkplaats,

je hoort geluiden van gereedschap, de ochtendzon schijnt er binnen.

En er staat een radio aan.

Dimitris is heel geconcentreerd een kleine lamp

met een blauwe voet aan het repareren.

Ze hebben het over koffie, toch?

Ja, de koffie van de hoek.

Dimitris grapt dat Nederlandse koffie eigenlijk gewoon water is,

maar Rick zegt dat je er in Nederland in ieder geval vaak een koekje bij krijgt.

Gewoon een hele relaxte sfeer.

Tot dat het nieuws op de radio begint.

Met een hele serieuze stem,

en een brommer die buiten toevallig langsrijdt,

sfeervol beschreven?

Zeker.

Het nieuws gaat over een Amerikaanse functionaris die Griekenland verlaat.

Er wordt gezegd dat hij belangrijke gesprekken voerde,

maar dan zegt de presentator,

mensen zeggen dat hij niet eerlijk met geld is omgegaan.

En we moeten hier als host even duidelijk benadrukken,

we kiezen hier geen enkele partij over deze Amerikaanse functionaris.

Nee, absoluut niet.

We bekijken het puur objectief,

het gaat ons om hoe de informatie zich verspreidt

en hoe mensen met geruchten omgaan.

Politiek laat het er helemaal buiten.

Precies, het is een puur voorbeeld uit het verhaal.

Maar goed, mensen zeggen dat, dat alleen al.

En wat ik zo geweldig vind,

is dat Dimitris direct kritisch nadenkt.

Hij legt een kleine schroevendraaier neer en zegt heel nuchter.

Dat mensen iets zeggen betekent nog niet dat het waar is.

Kijk, dat is dus de kern.

Dimitris trapt niet in die cognitieve valkuil.

Terwijl Lena, de buurvrouw die boven woont,

even later de werkplaats binnenkomt.

En nu komt het.

Ze heeft een groene tas bij zich,

trekt er een broodrooster uit, zonder snoer,

zucht diep en zegt,

hij doet helemaal niets meer.

Waarop Dimitris heel kalm vraagt,

of ze het snoer misschien thuis heeft gelaten.

Ja, en dat klopt dus.

Ze barst in lachen uit.

Maar hier wordt het echt interessant.

Zie je de briljante parallel hier?

Dat kapotte broodrooster is de ultieme metafoor voor,

voor hoe we met nieuws omgaan.

Absoluut, ja.

Zijn onze hersenen gewoon geprogrammeerd,

om bij het eerste teken van problemen direct te roepen,

de machine is kapot,

of die politicus is corrupt.

Zonder eerst even te zoeken naar het ontbrekende snoer van het verhaal.

Ja, in veel gevallen wel.

Het menselijke brein zoekt naar zogenaamd cognitief gemak.

Het kost heel veel energie om skeptisch te zijn

en feiten te checken.

Als we een gerucht horen dat past in ons wereldbeeld,

roepen we liever meteen dat de boel stuk is.

Wat natuurlijk best wel gevaarlijk is.

Zeker.

En dat brengt ons bij de buurman van Lena.

Wat Lena vertelt, is dat haar buurman ook over die Amerikaan gelezen heeft

op zijn telefoon.

Hij beweert meteen dat de man veel geld had weggesluisd.

Rick is dan scherp en vraagt,

heeft je buurman dat zelf gezien?

En dat antwoord is?

Nee.

Hij las het gewoon op scherm.

Die buurman doet exact hetzelfde als Lena met de broodrooster.

Hij oordeelt zonder de context te verifiëren.

Hij ziet het gerucht en trekt meteen de hardste conclusie.

Dat is dus handelen op basis van onvolledige informatie.

Precies zoals Lotte dacht dat ze de dieren hielp met het stukje brood.

En de tegenhanger hiervan is Dimitris.

Zijn gedrag is heel symbolisch in dit verhaal.

Met die blauwe lamp doet hij.

Ja, hij inspecteert met een klein zaklampje heel geduldig

de dunne draadjes in de voet van die blauwe lamp.

Hij zoekt rustig naar de kern van het probleem.

In plaats van de lamp weg te gooien en te zeggen dat hij kapot is.

We zouden feiten op precies diezelfde geduldige manier moeten inspecteren.

Dat is een prachtige manier om te bekijken.

Goed als we alle lessen nu voor je proberen samen te vatten.

We leerden in het dierenpark in Maasland, van dat grote witte bord,

dat onze goede bedoelingen niet altijd genoeg zijn.

En we leerden in die zonovergoten Griekse werkplaats

dat we geruchten niet zomaar voor waar moeten aannemen.

Hoe verleidelijk dat ook is.

We moeten simpelweg beter leren lezen,

zoals Rick zich aan het einde van het verhaal ook voorneemt.

Voordat we iets geloven of door vertellen,

moeten we checken of we wel het hele verhaal kennen.

Dus de vraag aan jou is eigenlijk, wat valt jou op in je eigen leven?

Check jij altijd of je het snoer wel hebt

voordat je iets of iemand helemaal afschrijft?

Dat is een hele goede vraag.

En om daar nog één gedachte aan toe te voegen,

iets om echt even op te kouwen,

we hebben het nu gehad over droge rijst, over brood,

geruchten en een broodrooster, best wel alledaagse dingen.

Zeker, een hele conclusie.

Maar als een ontbrekend snoer of een klein stukje brood,

ons al zo makkelijk op het verkeerde been zet.

Hoeveel van onze eigen, diepgewortelde overtuigingen

of levensvisies zijn eigenlijk stiekem gebaseerd

op een ontbrekend snoer dat we gewoon nooit hebben opgemerkt?

Oef, ja, dat is confronteerend.

Hoe vaak laten we het lawaai van de menigte,

of wat we lezen op een schermpje,

de plaats innemen van het stille, witte waarschuwingsbord aan het hek?

Dat zet me aan het denken.

Bedankt voor het luisteren en hou je ogen open voor dat snoer.