Verdieping: 19 oktober

Hoe verandert een oor-simple, alle dagse discussie over de keuze tussen Mayonaise of Ketchup in een fractie van onze konden in een onzichtbare schuld van bijna zeven duizend euro?

Ja, dat klinkt echt als een broodje aapverhaald, toch?

Precies. Welkom bij deze nieuwe Deep Dive. Het doel van onze verkening vandaag is precies die absurden, maar peinelijk reële overgang uitluizen.

En we buigen ons over een reeksbrontekste die op het eerst gezicht ongevarlijken, bijna kinderlijk eenvoudig.

Ja, wat we hebben hier over originele a2-talessen. Je weet wel die dialogen die speciaal ontworpen zijn om mensen via hele alle dagse scenario's en basis in de Nederlandse taal te geven.

En juist in dat vormant waar je dus verwacht dat het gaat over de wegvragen naar de supermarkt of zo stuit wel op een weergave van een hypermodern problem.

Echt een bizarre contrast. Absoluut. De teksten gebruiken hele korte zinnen en een beperkte woordenschad, maar ze leggen onbedoeld de hele architectuurblod van hoe we tegenwoordig online in de val worden gelokt.

Oké, laten we dit even uitpakken. Want het is werkelijk fascinerend hoe de zwaarste levenslessen soms verstopt zitten in een tekst die letterlijk bedoeld is voor iemand die net de taal leert.

Ja, en de personaatjes zijn ook zo herkenbaar.

Precies, we volgen in deze bronnen drie vrienden, Rick, Tom en Julia. Ze staan in de rij voor een festival. De zinnen zijn simpel, de context is heel herkenbaar voor jouw sluisteraar.

Zeker, want je kent het wel. Je staat met je vrienden te wachten. Ja, je kletswalt om de tijd te doden, maar via die oor-simple setting krijgen we dus een loepsuiveren de sectie van de gevaren van ons digitale leven.

Ja, en de opbouw van dat scenario is echt cruciëil voor wat er later gebeurt. We beginnen namelijk in een situatie van extremen stilstand, een soort valse veiligheid.

Ja, ze staan al 20 minuten te wachten voor de porten van het festival, toch?

Klopt, Rick, Tom en Julia staan er maar, en in zo'n wachtrij worden onze hersenen eigenlijk een soort neutrale stand gezet. De grote verantwoordelijkheden van de volwassen wereld vallen even weg.

Ja, en wil vallen terug de meest primaire behoefte.

Exact.

Ja, het gaat in de eerste regels echt nergens dan dus over dan fysiek ongemak en direct de bevrediging. Ze klagen bijvoorbeeld over vermoeide benen.

Ja, en ze hebben doors.

Ja, en Julia directe vriedt al vanaf het terrein en spot dan in de verte een blauwe tent waar ze waten kunnen halen.

Het is een setting die volledig draait om het nu.

En in die focus op het nu leren we ook meteen hoe de verhoudingen in die groep liggen.

En zeker, we hebben bijvoorbeeld Tom die blijkbaar sinds in heeft gezet op het kopen van een of andere velle hoed op het terrein, puur voor de show.

Zowel die zelf toege heeft dat het helemaal niet warm is.

Nee, precies.

En dan is er nog die bijna filosofische discussie over Fritsaus.

Tom weegt pertinent, mayo op zijn friteiten.

Ja, dat vind ik zo mooi.

Ja.

Hij wil persicatchen, want hij noemt zichzelf in zijn eigen a2 woorden een groot kind.

Een groot kind, ja.

Echt geen jou.

Wat het hier fascinerend is, is hoe die tales, de laser en de luisteraar langzaam in slapstust.

We hebben het in de psychologie vaak over system 1 en system 2 denken.

Oké, ligt dat het kort heet?

Nou ja, system 1 is ons snelle, automatische, instinctieve brein.

Het brein brein dat snak naar die fruit met ketchup.

Precies.

Dat breinregelt de trek in Frit, de ergeren is over zieren benen en de impuls om een gekleurde hoed te willen.

Door de hele dialog op dat system 1 niveau te houden, creëert het tekst een atmosfeer van totale zorgenloosheid.

Het is echt een warm bad van hij kenbaarheid.

Je leest dit en je voelt bijna de zonde op je gezicht, zeg maar.

En je voelt de bas van de soundcheck in je maag.

Precies.

En het is de perfecte afleiding.

Ja, wat we gebruiken, die onschuldige discussies over sours en hoeden in het echte leven natuurlijk ook gewoon als schild.

Precies.

Als we ergens op wachten, willen we de stilten met mening over trivialititen.

Ja, alles hoe maar niet na het hoefen denken over de hypotheek, hoe we naderen de deadline op werk.

Zeker.

Maar die volledig overgave aan de behoefte van het moment dat er verlangenaar directe en frieksieloze bevrediging,

of dat nou een patatje is, of torslesend water, dat is niet zomaar een grappig decorstuk in dit verhaal.

Nee, ver van.

Het is exact dezelfde mentale kwetsbaarheid die Rick vlak daarvoor in de echte problemen heeft gebracht.

En daarmee komen we dus op het absolute kant op punt van de tekst.

Ja.

Rick grijpt dat moment van stilstand, terwijl jullie en Tom het letterlijk nog over die velle hoeden hebben,

aan om een bekenden is te doen.

En de overgang is echt bot.

Heel bot.

Van de zon over grote vestival rij, stappen we rechtstreksten, berekenende en kille wereld van de onlang flitskredite in.

Ja, want Rick vertelt dan dat die krap er kast zat.

Zijn salader zou het als de volgende week gestoort worden.

Een ontsetend herkend waar klein probleem eigenlijk.

Ja, echte.

Dus het eind van de maand, het vestival komt raan, je wilt gewoon even mee doen.

Hij zorgt een overbrugging van 150 euro.

Zak geldt eigenlijk?

Ja, precies.

Een paar rondjes billeren, een hab eten, en misschien betalen voor die ideotevellehoed van Tom.

We hebben het hier niet over het financieren van een auto van grote verbouwing of zo.

Nou, hij wil gewoon het weekend overleven.

En toen kwam we online terecht bij een aanbieder, genaamd Bondora.

En de manier waarop dat digitale proces in deze simpele taal wordt beschreven, dat is echt verbluffend akurat.

Ja, want Rick spreekt over het gebruik van schuifjes op de website.

En met dat ene woord, schuifjes raakt de tekst echt de kern van wat we in de tekindustrie dark patterns noemen.

Tonkere ontwerpatronen?

Ja, het donkere patronen van gebruikersintervees.

Die interface is opzettelijk zo gebouwd dat het ons analytische systeem twee brein volledig omzelt.

Een schuifje of een slider associeren wij mentaal namelijk met hele onschuldige, onkeerbare acties.

Ja, je scheft het volume van je muziek wat harder of je pas de helderheid van je schermaan.

Precies, en als je niet bevalt, schuif je het gewoon weer terug.

Ja, geen wolkje aan de lucht.

Maar door een financiële beslissing te verpakken in het visuele jasje van een volumeknop,

minimaliseert het platform onbewust de gepercipieerde zwaarte van de handeling.

Ja, het is de digitale variant van een goocheltruc eigenlijk.

De klassieke misleiding.

Absoluut.

De website schotelt je aan de voorkant.

Speels ligt er een simpel schuifje voor.

Kijk naar het knopje hier aan de rechterkant.

Terwijl op de achtergrond de daadwerkelijke harde financiële mechanismen in werking treden.

Ja, want luister naar de stappen die Rick daar doorloopt.

Ja, vertel.

Hij gebruikt het schuifje.

Het minimum bedrag bleek 300 euro te zijn, dus daar zet hij hem op.

Nog steeds, geen wereldschokken bedrag.

Nee, precies.

Daarna vulde hij zijn naam in.

Hij uploadt even een foto van zijn paspoort voor de ID-check.

Hij geeft toestemming voor een zogenaamde bankcheck.

En alles voelt als een supergestroomlijnde onboarding.

Geen enkel moment van waarschuwing.

Helemaal niks.

En dan?

Ja.

En dan de bevestigingsmail.

De uitkomst van die gestroomlijnde rit.

Bizar.

Hij opent die mail en ziet geen lening van de afgesproken 300 euro.

De website heeft een lening van 6.700 euro van gemaakt.

Bijna 7 mille.

Maar die vervolgens twee hele jaren aan vast zit met rente.

Hoe kan iets fundamenteels als het hoofdbedrag van een lening nou veranderen?

Simpelweg, omdat hij een ID-check en bankcheck deed.

Dat is dus precies waar de frictieloze aard van het internet tegen ons wordt gebruikt.

Frictieloos?

Leg dat eens uit.

Kijk, in de fysieke wereld zit een leningaanvraag vol met natuurlijke frictie.

Je moet een afspraak maken, je moet naar een bankkantoor fietsen.

Je zit er tegenover een mens die vraag stelt.

Ja, fysieke papieren doorlezen en uiteindelijk met een pen onder tekenen.

En al die kleine stapjes dwingen je brein om aandachtig te blijven.

Je systeem twee wordt geactiveerd.

Online ontwerpers daarentegen doen juist alles om elke vorm van frictie weg te schaven.

Ah, dus maken het te makkelijk.

Precies.

Rik gaf met die snelle bankcheck waarschijnlijk volledig onbewust, verborgen in kleine lettertjes.

Toestemming om het leenbedrag automatisch op te hogen naar zijn maximale kredietruimte.

Ongelofelijk.

De snelheid verblindt je gewoon.

Voordat je cognitief hebt kunnen verwerken waar je in een overeenkomst tegen zegt,

is het geld er onderweg en is het contract gesloten.

En weet je wat het sinistere is?

Dat we onszelf dan de schuld geven.

Want ergens, weggestopt achter een linkje in lichtgrijze letters op een witte achtergrond,

stond ongetwijfeld dat akkoord gaan met die bankcheck,

ook betekent dat het bedrag aangepast kan worden naar draagkracht.

Zeker weten.

Rik voelde zich in control omdat hij zelf dat schuifje mocht bedienen.

Maar de interface gaf hem slechts de illusie van controle.

Ja.

De welwillende dacht dat hij een digitaal patatje bestelde,

kocht die ongemerkt het hele festival op afbetaling.

Dat is de paradox van het moderne internet in een notendop.

Ja.

We hebben deze enorme technologische systemen gebouwd die ons met een druk op de knop toegang geven

tot wereldwijde financiële markten.

Maar de interface gedraagt zich als die van gewoon een potje kennissquash spelen.

Bizar eigenlijk.

En de impact op een mensenleven is echt enorme.

Rik zit letterlijk vast aan een tweejarig werkcontract.

Ja.

En de paniek in zijn verhaal, zelfs verteld door die hele korte A2-zinnen,

is gewoon voelbaar.

Zeker.

Maar de manier waarop de rest van de groep reageert.

Nou, dat Rick deze financiële bom op die festivalstoep heeft gedropt.

Ja, dat is echt fascinerend.

Dat is misschien nog wel de meest ontluisterende maatschappelijke spiegel uit de hele tekst.

We hebben net gehoord hoe een roofdierachtige website iemand in de val heeft gelokt met onzichtbare voorwaarden.

En wat is de reactie van die nuchtere Tom?

Ja.

Hij kijkt Rick aan en zegt: kijk, drog, ik leen nooit geld.

Als ik geen geld heb, eet ik gewoon brood.

Die zinnen, ik eet gewoon brood.

Dat is een meesterlijke weergave van wat we in de psychologie en sociologie de fundamentele attributiefout noemen.

Wacht, de fundamentele attributiefout?

Dat is toch dat we de problemen van een ander aan hun karakter wijten, in plaats van aan omstandigheden.

Precies.

Als we zelf een fout maken geven we de situatie de schuld.

Dan zeggen we de website was onduidelijk.

Oh ja.

Maar als een ander een fout maakt geven we hun persoonlijkheid de schuld.

Dan is hij ineens onverantwoordelijk.

Tom en in iets mindere mate ook Julia, die weigeren eigenlijk de complexiteit van die digitale valstrik te erkennen.

Ja.

Voor Tom is de wereld heel binaire.

Je hebt geld, of je hebt geen geld.

En dan past hij zijn levensstijl aan door simpelweg brood te eten.

Hij labelt Ricks gigantische problemen dus indirect als een gebrek aan ruggengraat en discipline.

En die hypocrisie druipt er echt van af.

We hebben hier over dezelfde Tom die letterlijk vijf zinnen eerder eiste,

dat hij een felle hoed ging kopen die hij helemaal niet nodig heeft.

Ja, klopt.

Puur voor de leuk op een festival waar de drankjes ongetwijfeld vijf euro per stuk zijn.

Zoveel Spartaanse discipline heeft hij helemaal niet, als puntje bij paaltje komt.

Nee, hij snapt simpelweg de mechanismen van die digitale interface niet.

En dus veroordeelt hij Rick op basis van een verouderd analoog moraal.

Ja, echt een gebrek aan inlevingsvermogen.

Het toont heel mooi het stille onbegrip aan,

waar veel mensen met financiele problemen tegenaanlopen.

Ja, het is makkelijker voor de omgeving om te zeggen,

je had beter moeten opletten,

of je moet gewoon niet lenen.

Dan te accepteren dat we allemaal met onze telefoon zijn,

in onze zak rondlopen,

in een gigantisch digitaal mijnenveld.

Exact, ze sussen de situatie heel snel in slaap met van die dooddoeners.

Ze vertellen rik dat hij morgen vroeg de bank maar moet bellen,

en dat hij rustig moet ademen, niet moet panikeren.

Heel praktisch allemaal, maar volledig onthecht van de emotionele realiteit

van een lening van bijna 7 mille.

Ja.

En dan gebeurt er iets wat het hele verhaal echt het rijk van het absurde intrekt.

De poort van het festival gaat eindelijk open.

Ja.

De rij begint te bewegen.

En de omslag in de groep is meedogenloos snel.

Het lijkt wel of ze een soort mentale brandmuur optrekken,

Ze verbergen de schuld van Rick en de muziek die uit de speakers begint te pompen.

En dat psychologische verdedigingsmechanisme met die brandmuur

die je daar beschrijft, dat is een absolute noodzaak op zo'n moment.

Een noodzaak?

Ja, we noemen dit compartmentering.

Ons brein heeft het verbluffende vermogen om heel tegenstrijdige emoties

en extreme stressoren in aparte mentale laatjes te stoppen

en af te sluiten.

Waar?

Als we dat niet zouden doen zouden we continu verlamd raken door de chaos van het bestaan.

Ja, het is puur overlevingsdrang eigenlijk.

Precies.

Want de werkelijkheid is ook meedogenloos praktisch.

Rik kan op dat moment, staand op een grasveld voor een festivalpoort

met verschrikkelijk haperende internetverbinding op zijn telefoon

helemaal niets aan die lening veranderen.

Nee, de klantenservice van Bondora is dicht, de bank is dicht.

Precies.

Het onheil is geschied en de enige actie die nog rest is wachten tot de volgende ochtend.

Dus die lening van 6700 euro, hoe verwoestend die ook is,

is een abstracte dreiging in de toekomst geworden.

Terwijl de geur van friet, de zon, de muziek en de vrienden die naar binnen rennen,

dat is op dat moment een harde, onontkoombare realiteit van het nu.

System 1 neemt het weer over.

Exact.

De dynamiek van de groep en zijn eigen brein,

dwingt hem om dat zwarte scenario tijdelijk in een doosje te stoppen.

Dan slot op de deur en meedraaien met de massa.

De ultieme triomf van systeem 1 over systeem 2.

De acute behoefte aan water en saus wint het van de complexe financiële analyse.

Ja, oké, eerst friet dan dansen.

Zelfs door die basis A2-focular,

vroeger de totale bijna tragische overgave aan het moment,

Rick is gedegradeerd tot degene die het eten en drinken gaat halen.

En Tom rendt ondertussen rond?

Ja, om zich te focussen op zijn danspasjes met zijn nieuw aangeschafte overbodige hoed.

En Julia, die eist nog even dat ze straks per se in het midden van de groep gaat dansen.

Pam, terug naar de orde van de dag.

Het leven dendert gewoon genadeloos door over de ravage van Ricks financiën.

Ja, en het contrast kon niet scherper zijn hier in deze tekst.

Dat benadrukt ook heel erg hoe geïsoleerd een digitale ervaring kan zijn.

Ja, dat zegt zo.

Je kunt fysiek omringd zijn door je beste vrienden, de zon schijnt,

je staat op het punt om een geweldig weekend te beleven en tegelijkertijd.

Puur in die onzichtbare pixels op je scherm?

Ja, puur daarin, voltrekt zich een persoonlijk faillissement.

Die twee werelden raken elkaar eigenlijk niet aan, tot het moment dat Rick het uitspreekt.

En zelfs dan wordt het direct weer toegedekt.

Dat is denk ik de reden waarom deze brontext ons zo raakt in de voorbereiding.

Het is zo pijnlijk herkenbaar.

Ja.

We hebben allemaal wel eens exact zo'n moment meegemaakt.

Die diep menselijke absurditeit.

Misschien niet met een krediet van duizenden euro's, maar je kent het wel.

Je staat ergens op een feestje met een biertje in je hand.

Je doet gezellig mee met de kringgesprekken.

Maar ondertussen heb je net een berichtje gelezen dat er iets goed mis is gegaan op je werk.

Of je hebt een appje gekregen dat je relatie op springen staat.

Je staat er met een knoop in je maag van formaatjes kippenvel.

En toch?

Toch lach je om een slechte grap en stop je nog een stukje kaas in je mond.

Precies.

De buitenkant eist gewoon dat je meedoet.

De binnenkant staat in brand.

Rick staat er letterlijk een bakje friet weg te kauwen,

terwijl hij weet dat de komende twee jaar van zijn leven gedomineerd gaan worden door de klantenservice van Bondora.

En de les die we uit deze schijnbaar simpele dialoog moeten trekken is echt een waarschuwing tegen die gladgestreken, fictieve wereld die we om onszelf heen aan het bouwen zijn.

Zeker.

Technologiebedrijven verkopen ons gemak.

Ze verkopen heel sterk het idee dat elke behoefte of het nu gaat om eten, entertainment of snel extra geld binnen drie muisklikken vervuld kan worden.

Maar gemak is dus vaak de vijand van reflectie.

Ja, systeem twee wordt uitgeschakeld.

Precies.

Als een beslissing levensveranderende consequenties kan hebben moet het proces weerstand bieden.

Het moet traag zijn, het moet misschien zelfs een beetje irritant zijn, het moet vragen oproepen.

We moeten die frictie dus eigenlijk zelf weer inbouwen.

Ja.

Als het systeem weigert om je te beschermen door je analytische brein wakker te schudden, zul je dat zelf moeten doen.

Als iets te makkelijk klinkt, zoals 150 euro lenen met een heel simpel schuifje, om snel het weekend door te komen,

dan is dat het moment om vol op de rem te trappen.

Ja.

Zoek naar de kleine lettertjes.

Vertrouw de snelheid gewoon niet.

En als het toch misgaat, sluit dat compartiment dan niet te lang af, maar zoek direct hulp zodra de storm even gaat liggen.

Wij zijn het worden.

We zijn deze verkenning begonnen bij de meest onbeduidende luchtige keuzes denkbaar.

Heb je dorst?

Wil je mayo of toch liever ketchup, stom groot kind?

En hoe moet die hoed zijn waarmee je over het terrein stuitert?

Ja, best wel komisch als je er zo op terugkijkt.

En we eindigden in de meedogenloze, berekenende valstrikken van digitale leningen.

En in de psychologische overlevingsmechanismen die we inzetten als we onszelf gigantisch in de nesten hebben gewerkt.

Klopt.

Het laat op briljante wijze zien hoe dicht een zorgeloze zomerdag en een slepende financiële crisis langs elkaar heen schuren.

Soms gescheiden door niet meer dan een onzichtbaar schuifje op een schermpje in je broekzak.

Een flinke waarschuwing in de vorm van een taalles.

Een perfecte herinnering dat in onze moderne wereld de taal van interfaces en knoppen

minstens zo belangrijk is om vloeiend te leren spreken als de taal van woorden.

Zeker weten.

Eerst even goed kijken wat er echt staat.

En misschien die dure felle hoed gewoon even lekker laten liggen als het geld er simpelweg niet is.

We naderen alweer het einde van deze deep dive.

En ik blijf maar denken aan de gladde, naadloze manier waarop onze telefoons ons eigenlijk door het leven loodsen.

Het gaat allemaal zo snel.

Precies.

En daarom.

De volgende keer dat jij, en ik bedoel dan echt jij die nu in de auto zit te luisteren of misschien de afwas doet,

of zelf ergens in een wachtrij staat, de volgende keer dat jij online ergens op akkoord klikt,

via een supersimpel formuliertje of met je duim heel argeloos zo'n handig digitaal schuifje bedient,

neem dan even een microseconde pauze.

Goed, dat is het.

Vraag je zelf even af.

Ben je op dit moment echt alleen maar een digital patatje aan het bestellen?

Of koop je zonder dat je doorrept?

Het hele festivalterein, inclusief te schulden.

Hoeveel controle hebben we eigenlijk nog echt over de unsichtbare schuifjes,

waarmee ons moderne leven wordt geregiseerd?

Dat is echt iets om over na te denken.

De volgende keer dat de verveeling even toestlaat.

Bedankt voor het luisteren.