Verdieping: 14 oktober

Je zit zo'n zondagochtend aan de keuken te ontbijten.

Je hebt net je eerste slok koffie genomen.

Nou ja, het belangrijkste moment van de dag.

Absoluut.

En je scrollt eigenlijk gedachtenloos even door de nieuws app op je telefoon.

Terwijl de geur van verse koffie en het brood nog in de lucht hangt,

lees je op eens over een gigantische crisis aan de andere kant van de wereld.

Ja, conflicten, stijgende prijzen, de spanningen in het midden oosten lopen op.

Precies dat.

En op dat exacte moment, echt precies dan,

vraagt een persoon tegenover je op eens heel nuchter.

Zullen we vanavond pasta of rijst eten?

Het is een bizar contrast.

Het wringt gewoon, weet je wel.

En welkom dat je weer aanschuift, want vandaag in deze Deep Dive-aflevering

duiken we precies in dat fenomeen.

Hoe we als mensen omgaan met dat hele zware ver van ons bed nieuws

in ons hele normale dagelijkseleven?

Ja, want hoe verwerk je in vredesnaam die constante stroom aan berichten

dat wij de crisis, terwijl je eigen kleine wereld gewoon doordraait.

En voordat we verder gaan, een hele belangrijke disclaimer voor jou, waarde luisteraar.

Ja, goed dat je dat even aankaart.

We horen vandaag over oplopende spanning in het midden oosten,

in de bronnen die we bespreken, maar we nemen hier absoluut geen politiek standpunt in.

Nul.

We kijken echt puur naar de menselijke psychologie erachter.

Exact.

We analyseren alleen hoe het brein omgaat met die stress en economische onzekerheid

en dat is op zichzelf wel complex genoeg.

En ook zo ontzettend fascinerend,

want we maken evolutionair gezien een enorme inhalslag.

We leven nu in een tijdperk, waarin je de hele wereld letterlijk in realtime in je broekzak hebt zitten.

Ja, die constante stroom aan meldingen.

Maar onze hersenen zijn neurologisch gezien, nog steeds afgesteld op de overzichtelijke

stem of het kleine dorp van millennia geleden.

Dus wil je ook eigenlijk achter?

Heel erg.

Je brein moet nu concurreren met een eindeloze stroom aan hele complexe, abstracte data,

terwijl het de hele tijd gewoon moet zorgen dat jij niet verhongert.

Laten we eens kijken hoe dat er in de praktijk uitziet.

We hebben een bron van een ochtendkoffie-kletspraatje tussen een groep vrienden, Sophie, Daan en Rick.

En je ziet die kortsluiting echt live gebeuren.

Ja, het is bijna een soort toneelstukje.

Sophie zit op haar telefoon en leest hardop nieuws voor over een probleem bij een vliegveld in een ver land in het Midden-Oosten.

En daarna een tegenaanval van een groepering daar.

En ze reageert er echt heel geëmotioneerd op.

Klopt.

Ze zegt ook expliciet iets van,

hallo, het gaat toch wel over mensen, maar dan krijg je Daan.

Ah, ja, dan.

Terwijl Sophie het heeft over een dreigende internationale escalatie, begint Daan over zijn rammelende maag.

Hij wil zo'n lunch, een broodje kaas en een koek geloof ik.

Prioriteit, hè?

Precies.

En tussendoor klaagt hij ook nog even over het typisch grijze Nederlandse weer.

Ik moet daarbij meteen denken aan de batterijbesparingsmodus op je smartphone.

Oh, dat is wel een goede, hoe bedoel je die, precies?

Nou, kijk, als je batterij onder de 20 procent zakt, sluit je telefoon toch alle achtergrond-apps af.

Dan focust hij zich alleen nog op bellen en sms-taken.

Zien we hier niet gewoon de menselijke batterijbesparingsmodus?

Dat is eigenlijk een heel bruikbaar concept om dit te analyseren.

Het is Daan die klassiek overlevingsgedrag vertoont.

In de psychologie grijpen we dan vaak even terug op de pyramide van Maslow.

Juist, met basisbehoefte onderop.

Ja, exact, voedsel, water, slaap.

En zolang daar niet aan is gedaan, heeft je brein nauwelijks de capaciteit om hele hoge cognitieve functies uit te voeren.

Laat staan je druk maken over geopolitiek.

Inderdaad.

Empathie voelen voor een abstracte groep mensen duizenden kilometer verderop,

dat kost gewoon enorm veel cognitieve bandbreedte.

Daan zit vast in de kelder van die pyramide.

Hij kan die abstracte denksprong simpelweg niet maken op dat moment.

Maar wacht even, dat wil ik toch even tegengas geven.

Kom maar op.

Want Sophie zit er op dat moment ook aan haar eerste kop koffie?

Ja, dat is waar.

Zij heeft waarschijnlijk ook nog niks gegeten.

Haar maag is net zo leeg als die van Daan.

En toch lukt het haar wel om zich druk te maken over dat conflict.

Dus is Maslow hier dan wel de enige verklaring of gebruikt daan zijn honger,

gewoon als een watje een handig excuus om weg te kijken?

Dat is een hele scherpe observatie.

En het is waarschijnlijk een beetje van allebei.

Het gaat niet puur om een lege maag.

Het gaat om individuele drempelwaarde voor dreiging.

Drempelwaarde?

Ja, kijk.

Sophie is een globale denker.

haar empathische filter staat veel wijder open.

Dus als zij nieuws hoort over een bedreiging voor andere mensen, registreert haar brein dat

direct als een reëel probleem dat nu aandacht nodig heeft.

En daar heeft Daan dat veel te dichtbij staan.

Veel dichter.

Zijn brein voert op dat moment eigenlijk een hele kille, lokaal gerichte berekening uit.

Vormt dit nieuws een acute fysieke bedreiging voor mijn overleving?

Hier, nu op deze dinsdagochtend in Nederland.

En zijn amygdala reageert?

Nee.

Precies?

Nee.

Dus schakelt hij uit en focust hij op iets wat hij wel kan oplossen.

Die honger.

Het is dus geen kwaadaardige onverschilligheid van Daan.

Het is gewoon zelfbescherming.

Ja, cognitieve bescherming tegen de complete informatie-overload.

En het grappig is dat de groep hem daar ook actief bij helpt.

Rick, die de koffie inschenkt, probeert het meteen te sussen.

Sophie deelt haar zorgen en Rick zegt eigenlijk meteen: dat gebeurt overal.

Hij haalt de angel er even uit.

Ja, hij veegt het niet helemaal weg, maar hij normaliseert het.

En dan besluit ze met zijn allen, als of het een soort vergadering is, dat dit nieuws gewoon te lastig is.

En ik zit hier vooral voor de koffie.

Zonder koffie snap ik niks, zeg daarna nog bij.

En Sophie gaat daarin mee.

Dat vind ik nog het meest opvallende.

Maar dat is dus die normalisatie door de groep.

Rick zegt: dat gebeurt overal, en verlaagt daarmee de emotionele piek voor Sophie.

Hij zegt eigenlijk tegen haar brein dit is achtergrondruis.

Hoeft hij niet te vluchten?

En dan is het oké om het los te laten.

Het is echt een prachtig staaltje sociale dynamiek.

Ze bouwen samen een schild.

Ze geven elkaar voor even toestemming om de complexe wereld even buiten te sluiten en de rust van hun eigen kleine kring te prioriteren.

Maar goed, hier zit natuurlijk wel de grote wreefout in Daans stressbespanningsmodel.

Ja, want je kunt de wereld niet voor altijd negeren.

Exact.

Je kunt je brein in de vliegtuigstand zetten, maar de realiteit klopt dan zelf aan.

Dat schild versplintert gewoon op het moment dat je moet betalen bij de kassa.

Dan wordt het op een heel concreet.

En dat zien we in het tweede gesprek.

Laten we die dag in een café met Rick, Lars en Emma zijn.

Rick brengt weer nieuws, maar nu veel specifieker.

Olietankers worden aangevallen in de Straat van Hormuz.

Vlak bij Iran.

Ja en in tegenstelling tot daar in de ochtend trekt Lars hier wel een onmiddellijk keiharde conclusie.

Lars zegt: minder olie betekent een hogere olieprijs, dus dure benzine.

En als je even oplet, worden zelfs het brood en de melk duur.

Dit is echt het kantelpunt in onze informatieverwerking.

We laten die abstracte angst van Sophie achter ons en vertalen het in zo'n harde euro's.

Lars snapt onbewust heel goed hoe die wereldwijde toeleveringsketens werken.

Je hoort vaak die vergelijking met domino-stenen.

Je tikt ergens in het Midden-Oosten een steen aan.

En de laatste steen groeit hier in Nederland jouw pak melk omver.

Dat is een veelgebruikte metafoor, ja.

Maar eerlijk gezegd vind ik die wat zwak.

Oh, waarom?

Nou, het verklaart alleen dat A naar B leidt, maar niet hoe dat gebeurt.

Ik bekijk de wereldwijde scheepvaart liever als het cardiovasculaire systeem van de wereldeconomie.

De bloeddoorstroming.

Precies.

De Straat van Hormuz is geen domino-stenen, het is een hoofdslagader.

Als daar een verstopping zit, voel je die bloeddruk direct oplopen in het hele lichaam.

Dat is inderdaad een veel accuratere metafoor.

En je ziet die bloedruk daar ook letterlijk stijgen.

De Straat van Hormuz is een geografisch knelpunt, een gigantisch percentage van onze olie moet daar doorheen.

En zodra daar aanvallen zijn, stagneert de boel.

Direct.

Reders durven daar niet meer, dus de aanvoer stokt.

En voor de schepen die wel gaan, exploderende verzekeringspremies.

Die miljoenen aan extra kosten verdwijnen natuurlijk rechtsrex in de prijs van homo's van olie.

Welke wereld ge-raffineerd tot diesel voor onze vrachtwagens.

Exact.

De vrachtwagen die de melk van de boer naar de fabriek rijdt.

En dan naar het distribuutiecentrum en dan naar de cooling in jou supermarkt.

Dus Lars beschrijft geen vaga teori.

Hij beschrijft de keihard doorbrekening van risico-premies.

En die realiteit botst enorm in dat café gesprek.

Lars en Emma gooien allebei de wijzheid van hun vaders in de strijd.

De vader van Lars zegt altijd de wereld is klein.

Die ziet dus die verbondenheid.

Ja, die ziet de hoofdsel gaden.

Maar Emma zegt dat haar vader altijd zegt, maak je niet te druk.

Ze vocht daar letterlijk aan toe dat ze nooit naar het nieuws kijkt omdat het te veel gedoe is.

Dat is een hele bewuste keuze van haar.

Ja, want bijdaan, vanochtend was het gewoon een beetje afleiding vanwege zijn maag.

Maar Emma stopt echt de vingers in de roeren.

Is dat dan puurre intellectuele luihheid?

Nee, absoluut niet.

In de psychologie noemen we dit actieve informatieontwijking.

Het bekende struisvolgele effect.

Ja, zo noem maar het vaak, maar dat doet eigenlijk de kort aan hoe serieus het is.

En patit tonen en de hele dag waksam zijn kost bakken met energie.

Je zenuustel is er niet voor gemaakt om 24-7 paraten staan voor dreigingen die jij hier in Nederland toch niet visie kunt oplossen.

Je brandt gewoon op?

Precies, om een burnout te voorkomen, trekt het brein aan de noodrim.

Emma weet best dat de wereld verbonden is, maar de complexiteit die Lars schetst geeft een akutgevoel van onmacht.

Herweigeringen om nieuwste kijken is gewoon een hitte schild voor haar eigen mentale gezondheid.

Dat roep bij mij wel een prikkelende vraag op.

Wie heeft er nou gelijk?

Larsvader of Emma's vader?

Ja, moet we die kille verbonden realiteit accepteren?

Of kiezen we voor die mentale overlevingstrategie van Emma?

De bitteri ironie is natuurlijk dat Emma's tactiek niet meer werkt.

Nee, want haar vrienden praten erover.

Ja, Lars zegt eiskouw tegen er.

Ja, en toch weet je de nu van.

Haan bubbel klapt kapot door de eigen vrienden.

Het nieuws vindt altijd wel een kieertje.

En als we dan toch allemaal vastzetten in die steeds duurderwoordende wereld,

wat moeten we in vredes namen met dat enorme gevoel van onmacht?

Ja, dat is de kermvraag.

Maar je kunt wel in een café over de Audi prijs klagen.

Maar daar gaat dat schip daar niet sneller varen.

Helemaal waar.

Hoe zetten deze mensen die passieve ommacht dan om in actieve verandering?

Nou, als we een groot maakroprobleem niet kunnen oplossen,

dwingt onze psychologie ons om een mikrooplosing te zoeken waar we wel controle over hebben.

Dat is de basis van onze vierkracht.

Om die enorme stress te reguleren,

moeten we terugrijpen op de dingen die we zelf in de hand hebben.

En hoe ze dat in dit café doen is echt fascinerend.

Het is bijna soort lokaal crisisberaad,

maar voor dat ze tot actie overgaan,

zie je een soort bizarre sociale ontlading.

Ja, ze pakken rik aan toch?

Ja, rik bracht het nu zo over de Audi.

En hij voelt zich helemaal de stoeren al weten de journalist.

Maar Lars en Emma sabel hem om middelijk neer.

Ze beginnen hem echt keihard te roosteren.

Waarom deden ze dat ook weer?

Ze zeggen dat hij een freeslijke journalist zou zijn,

omdat hij nooit luistert en iedereen altijd onderbrekt.

Emma gaat zelfs langzaam tot drie telen om te testen of rik één keer zijn mond kan houden.

En dat lukt u niet neem ik aan.

Nee, natuurlijk valt hij jammerlijk.

En dan zegt hij nog lafjes dat hij in zo hoeft wel meetelden.

Maar ik zat echt te kijken van waarom deze gigantische omweg.

Twee minuten daarvoor ging het over geel politiek.

En nu zitten ze een vriend te pesten.

Het is heel logisch eigenlijk.

Het vergeert als een essentieel sociologisch ventiel.

Een ventiel?

Ja, rik introducerde ze juist een grote,

onkontroleerbare dreiging in hun veilige bubel.

Door hem meteen belachelijk te maken op zijn persoonlijke trekjes.

Dus dat interimperen.

Trekken ze het schaal van het probleem weer helemaal naar beneden.

Ah, dus ze maken het wereld nieuws eigenlijk lettelijk een kopje kleiner.

Door de boodschap er klein te maken.

Precies.

Ze halen de spanning uit de globale politiek en brengen het terug naar de overzichtelijke veilige hiërarchie

van hun eigen vriendschap.

Ze neutraliseren hem om de boodschap behapbaar te maken.

Hoe wordt ontlaadt de stress?

En het werkt, want het is.

Zodra de lucht is geklaard, veranderde de toon direct.

En Rick vraagt opeens heel praktisch: oké, wat kunnen we doen?

En ze kijken niet naar hun baas of zo, nee, ze kijken naar hun eigen gedrag.

Minder autorijden is de conclusie.

Maar ik vind dat was niks.

Tuurlijk niet.

Hij woont ver van zijn werk, dus hij speelt er tegen.

De bus vindt hij te traag.

Maar dan draaien ze minder hoek.

Door peer pressure en gewoon het besef van financiële pijn belooft hij plechtig dat hij vanaf volgende

week op de fiets gaat.

Kijk, en daar gebeurt iets cruciaals.

Hij bespaart geld en wordt fitter, zeggen ze dan.

Ja, maar psychologisch gezien verschuift hier de locus of control.

Ligt hij zei?

Toen Rick dat olie-nieuws vertelde, lag de controle buiten hemzelf.

Externe factoren bepaalden hoe duur zijn leven werd.

Dat maakt je kwetsbaar en angstig.

Maar door de beslissing te nemen om te gaan fietsen, houdt hij die locus of control naar binnen.

Hij pakt de regie terug.

Precies.

Hij kan de Straat van Hormuz niet beveiligen, maar hij is wel de baas over de beslissing om morgen

de fietsleutels te pakken in plaats van de autosleutels.

Die fiets is geen vervoersmiddel meer, het is een instrument geworden voor zijn eigen autonomie.

En de rol van die vrienden is daarbij echt de lijn.

Want Rick zegt nog: jullie zijn wel streng, hoor. Maar Lars reageert direct en de plef echt

hangen, hij zegt: we zijn niet streng, we zijn vrienden.

En vrienden helpen elkaar, voegt Emma toe.

Precies.

Ze fungeren letterlijk als een menselijke buffer.

Ze vangen met z'n drieën de klap van de wereldeconomie op en vertalen die naar lokale,

beheersbare actie.

Dat weefsel is onmisbaar.

Zonder die vrienden was Rick waarschijnlijk gewoon blijven klagen op de overheid en in zijn steeds duurderen

auto blijven stappen met heel veel opgekropte stress.

Maar dankzij de groep, transformeert die stress in een positieve gedragsverandering.

Ze eindigen dat gesprek ook zo mooi.

Ze proosten met elkaar, heel praktisch, typisch Nederlandse proost, op minder dure benzine,

maar dan fluistert Emma erachteraan: en op vrede in de wereld.

Dat brengt alles mooi samen.

De kleine portemonnee en de grote wereldgeschiedenis.

Zeg perfect.

Laten we de rode draad even vastpakken om deze analyse af te ronden.

Voor jou als luisteraar: we begonnen met de vraag hoe je je verhoudt tot die oneindige stroom

aan zwaar nieuws.

En we hebben echt het hele psychologische spectrum gezien.

Precies.

We zagen de globale empathie van Sophie, die nog wel heelt onder mensen ver weg.

Het overlevingsmechanisme van de hongerige Daan, de actieve ontwijking van Emma, die de

vingers in de oren stopt en het kille realisme van Lars over de melkprijzen.

En natuurlijk Rick, die door een potje pesterijen op de fiets belandt.

Ja, het is bizar hoe een brandend schip ergens in de Straat van Hormuz zich, via een netwerk

van markten en psychologie, uiteindelijk vertaalt in een man in Nederland die besluit vaker de trapfiets

te pakken.

Het laat vooral zien dat we als mensen extreem meesters zijn in adaptatie.

We filteren, we sluiten ons af, en uiteindelijk passen we ons leven aan op een schaal die

voor ons behapbaar is.

Nou, dat is een perfecte conclusie, maar ik wil jou als luisteraar nog even achterlaten

met een laatste, prikkelende gedachte.

Stel je voor: het is koud, je staat bij de kassa van de supermarkt en je vraagt je af

of je de auto pakt?

Kom maar door.

We denken in onze maatschappij altijd zo stellig dat we soevereine individuen zijn.

We geloven heilig in onze eigen autonome keuzes, maar als we vandaag vaststellen dat

onze meest simpele dagelijkse keuzes, wat we vanavond eten, of de fiets pakken, in feite gestuurd

worden door onzichtbare risicopremies en brandende schepen duizenden kilometers verderop.

Hoeveel van onze geprezen vrije wil is dan eigenlijk nog van onszelf?

Is een groot deel van onze zogenaamde vrije wil niet gewoon een volautomatische, onbewuste

reactie op de fluctuaties van de wereldwijde toeleveringsketen?

Dat is een pittige gedachte.

Besturen wij nou ons leven, of fietst de wereldeconomie gewoon dwars door ons heen?

We laten je daarmee.

Dank je wel dat je vandaag weer bij ons was, voor deze verkenning.

Hopelijk kijk je morgenochtend heel anders naar je eigen goede dingen.

Dat denk ik wel.

Tot de volgende.